ABD Başkanı Donald Trump, Çin Devlet Başkanı Şi Cinping ve Rusya lideri Vladimir Putin ile gerçekleştirilecek bir zirve toplantısına, ülkesinde siyasi açıdan zayıflamış bir lider olarak katılacak. Trump, dünyanın en büyük nükleer güçlerinin bir araya geleceği toplantının atmosferini gölgeleyebilecek nitelikte iki önemli darbe aldı. Bunlardan biri son haftalarda Cumhuriyetçilerin ABD ara seçimlerinde ağır yenilgiler yaşaması. Diğeri ise yapay zeka çipi üreticisi Nvidia'nın başındaki Jensen Huang'ın görevine mal olan skandal. ABD’deki ara seçim sonuçları, İran'la yaşanan savaş ve bunun yol açtığı artan akaryakıt maliyetleri nedeniyle ülkede oluşan tepkiyi gözler önüne serdi. Trump ise çatışma konusundaki görüş ayrılıklarına rağmen Çinli ve Rus mevkidaşlarıyla ilişkilerini derinleştirmeye çalıştı.
Trump'ın muhalifleri bu gelişmelerle birlikte daha da cesaretlendi. Bunların arasında, Trump'ın Şi ile gereğinden fazla yakın bir ilişki geliştirdiğini savunan Çin karşıtı şahinler de bulunuyor. Huang'ın, Çinli bir casus olduğundan şüphelenilen bir kişiyle ilişkisinin ortaya çıkmasının ardından görevden ayrılması, hem Trump ile olan bağlantılarının hem de yapay zeka sektöründe gelişmiş çiplerin Çin'e satılmasını en güçlü şekilde savunan isim olmasının daha yakından incelenmesine yol açtı.
Yüksek riskli diplomasi
Cumhuriyetçi liderin Rus mevkidaşının gözüne girmeye yönelik çabaları ve Ukrayna Devlet Başkanı Volodimir Zelenskiy'i eleştirmesi de tepki çekti. Tüm bunlar, Trump'ın Çin'in Shenzhen kentinde düzenlenecek Asya-Pasifik Ekonomik İşbirliği (APEC) liderler zirvesinin kulislerinde Şi ve Putin ile bir araya geldiğinde yürüteceği müzakerelerdeki elini zayıflatabilir. Aynı durum, Çin lideriyle yapacağı ikili görüşmeyi de zorlaştırabilir. Ancak Trump'ın Washington'da zayıflayan konumu, aynı zamanda onu kontrolün daha fazla kendisinde olduğu bir alana yöneltiyor olabilir: Yabancı güçlerle yürütülen, yüksek riskli diplomasi.
Eski ABD APEC Büyükelçisi Kurt Tong, siyasi açıdan etkisini kaybetmeye başlayan bir başkan olma ihtimaliyle karşı karşıya kalan önceki ABD başkanlarının, müttefiklerine ve rakiplerine hala lider olduklarını hatırlatmak amacıyla sıklıkla dış politikaya yöneldiklerini söyledi. Şu anda Washington merkezli danışmanlık şirketi The Asia Group'ta görev yapan Tong, "ABD Başkanı’nın bu ziyareti liderliğini ve otoritesini yeniden ortaya koymak, devlet adamlığı yeteneklerini göstermek ve esasen uluslararası sahnede gövde gösterisi yapmak için kullanmaya çalışacağına şüphe yok" dedi.
Gündemde hangi konular var?
Bloomberg’e konuşan bir yetkiliye göre Trump üçlü görüşmeyi İran'daki savaşı ele almak için kullanmayı planlıyor ancak Ukrayna konusunu gündeme getirmekten kaçınacak. Çin Dışişleri Bakanlığı, Beyaz Saray'ın daha önce yaptığı açıklamanın ardından üçlü görüşmenin 19 Kasım Perşembe günü gerçekleştirileceğini doğruladı.
Bu toplantı, Çin'in küresel bir güç olarak konumunu güçlendirebilir. Aynı zamanda, düşük kamuoyu desteğiyle ve Demokratların kontrolündeki Kongre tarafından başlatılabilecek soruşturmalarla mücadele eden Trump'a uluslararası arenada güçlü görünme fırsatı sunabilir.
Trump, iki liderle de nükleer silahsızlanma konusunu görüşmek istediğini söyledi. Bu, ilk döneminden bu yana her iki liderle birlikte ele almaya çalıştığı ancak başarı sağlayamadığı bir konu. Çin'in nükleer silah stoku ABD ve Rusya'nınkinden çok daha küçük olduğu için Pekin, nükleer silahlar konusunda üçlü görüşmelere uzun süredir mesafeli yaklaşıyor.
Bununla birlikte Trump ile Putin arasında yapılacak bir görüşmenin Kiev'de ve Batı başkentlerinde alarm zillerini çalması muhtemel. Böyle bir toplantı, Rus liderine Moskova'nın lehine şartlarla müzakere edilmiş bir barış anlaşmasının şekillendirilmesi için fırsat sunabilir. Üstelik Ukrayna, kendi geleceğini belirleyecek görüşmelerde masada bulunmayabilir.
Seçim yenilgisi geri adım attırmadı
Trump, seçim yenilgisinin ardından meydan okuyan bir tavır sergiledi. Sertlik yanlısı Stephen Miller'ı Beyaz Saray Genel Sekreterliği görevine getirirken Demokratların gündemini engellemekle tehdit etti. Bu durum, Asya'daki liderlerin uluslararası sahnede seçim yenilgisinin etkisiyle geri adım atan bir ABD başkanı görmesinin pek olası olmadığına işaret ediyor.
ABD Başkanı ayrıca Huang skandalının, Şi ile ilişkilerini geliştirme çabalarını değiştirmesinin pek olası olmadığını da ima etti. Üst düzey bir yönetim yetkilisi, Trump'ın konuyu Çinli mevkidaşıyla gündeme getirme niyetinde olmadığını belirterek görüşmelerin ekonomik işbirliğine odaklanacağına işaret etti. Konuya yakın kaynaklara göre Çin'e gelişmiş çip sevkiyatlarına yönelik kısıtlamaların ertelenmesi ve Nvidia'nın bu kısıtlamalardan korunması nedeniyle eleştirilerle karşı karşıya kalan ABD Ticaret Bakanı Howard Lutnick'in, Trump'a Shenzhen ziyaretinde eşlik etmesi bekleniyor.
Kaynaklar, ABD Ticaret Temsilcisi Jamieson Greer'in de bu seyahate katılmayı planladığını belirtti. ABD Dışişleri Bakanlığına göre Dışişleri Bakanı Marco Rubio da heyette yer alacak. Trump'ın programında, Şi ve Putin ile görüşmesinden önce Manila'da Güneydoğu Asya Uluslar Birliği (ASEAN) zirvesinin liderleriyle bir araya geleceği bir ziyaret de bulunuyor.
Şi ve Trump'ın bu yıl gerçekleştirdiği önceki görüşmeler tören ve gösteriş açısından oldukça zengin ancak somut sonuçlar bakımından sınırlı kaldı. Beyaz Saray yetkilileri de bir sonraki zirvede ticaret veya diğer politika öncelikleri konusunda büyük atılımlar beklediklerini açıklamadı. Önceki zirvelerde prensipte üzerinde uzlaşılan, karşılıklı tarifelerin 30 milyar dolarlık bir tutar için yüzde 30 oranında düşürülmesini öngören anlaşmanın ayrıntıları hala müzakere ediliyor. Şu anda Stratejik ve Uluslararası Çalışmalar Merkezi'nde (CSIS) görev yapan, eski ABD Malezya Büyükelçisi Edgard Kagan, "Beyaz Saray'dan gelen tüm işaretler, bu ziyaretin nezaket ziyareti niteliğinde olduğunu gösteriyor" dedi.
ABD-Çin ticaret anlaşması
Pekin, Trump'ın katılımından ziyade Şi'nin APEC dönem başkanı olarak rolünü öne çıkarmakla daha fazla ilgileniyor olabilir. Kagan, "Trump'ın, Şi'nin genel liderlik mesajının önüne geçmesini istemiyorlar" diye ekledi. Washington ve Pekin'in, dünyanın en büyük iki ekonomisi arasındaki ve ocak ayında sona ermesi beklenen bir yıllık ticaret ateşkesine odaklanması bekleniyor. Bu toplantıda ateşkesin yeni bir süreyle uzatılması konusunda anlaşmaya varılıp varılmayacağı ise belirsiz. Şi'nin aralık ayında ABD'de düzenlenecek G20 zirvesine katılması bekleniyor.
Anlaşmaya ilk olarak Ekim 2025'te Güney Kore'nin Busan şehrinde varılmıştı. Taraflar, yüzde 10'luk vergi oranını korurken ilave yüzde 24'lük gümrük vergilerini askıya alma konusunda uzlaşmıştı. Çin ayrıca savaş uçaklarından elektrikli otomobillere kadar pek çok ürün için hayati önem taşıyan bazı nadir toprak elementlerinin ihracatına izin vermeyi kabul etmişti. Ancak ABD, bu taahhüdün henüz tam olarak yerine getirilmediğini söylüyor.
Çip tartışması
Yapay zeka ve ticari anlaşmaların da gündemin önemli başlıkları arasında yer alması bekleniyor. ABD Başkanı’ınn açıklamalarına rağmen Nvidia skandalının yarattığı sonuçlar, görüşmeleri daha da zorlaştırabilir. Kurucusu olduğu şirketten ayrılmak zorunda kalan Huang'ın durumu, Trump'ı son Çin ziyaretinde kendisine eşlik eden ve iki ay önce Beyaz Saray'da Şi ile düzenlenen devlet yemeğine katılan bir seyahat arkadaşından mahrum bırakacak. Çin ise casusluk iddialarını "karalama kampanyası" olarak nitelendirdi.
Bazı Cumhuriyetçi Kongre üyeleri, Trump'a Pekin'e karşı daha sert bir tutum benimsemesi yönünde baskı yapıyor. Bu talepler arasında, Çin'e yarı iletken akışını sınırlamak amacıyla ihracat kontrollerinin genişletilmesi de bulunuyor. Temsilciler Meclisi Başkanı Mike Johnson, Kongre binasında gazetecilere yaptığı açıklamada, gelişmiş modellerin Çinli müşterilere gönderilmesine yönelik kısıtlamaların sıkılaştırılması konusunda "Kongre'de giderek gelişen bir uzlaşı" bulunduğunu söyledi.
Seçeneklerden biri, kısıtlamaların halihazırda yaptırım uygulanan şirketlerin çoğunluk hissesine sahip olduğu bağlı kuruluşları da kapsayacak şekilde genişletilmesi olabilir. Washington'da bazı çevreler, ocak ayına kadar askıya alınmış olan ve "yüzde 50 kuralı" olarak bilinen bu düzenlemeyi, önemli bir yasal boşluğu kapatmanın anahtarı olarak görüyor. Greer CNBC'ye yaptığı açıklamada, APEC ziyareti sırasında ihracat kontrollerinin gündeme gelmesini beklemediğini söyledi. Çinlilerin konuyu gündeme getirebileceğini ancak bunun "iç meseleler" kapsamında olduğunu belirtti. Greer, "Ekonomik güvenlik ve ihracat kontrollerine ilişkin konular, Çinlilerle müzakere ettiğimiz meseleler değil" dedi.