Üç yıl önce, hastanelerin iyi uygulamalarını paylaştığı bir Planetree buluşmasında dinlediğim bir hikâye hâlâ aklımdan çıkmıyor. Amerika Birleşik Devletleri’nde doğup dünyaya yayılan Planetree, sağlık hizmetlerinde insan odaklı bakım yaklaşımını geliştiren uluslararası bir kuruluştur. Verdiği sertifika, hastaların ve yakınlarının bakım kararlarına katılımını, bilgiye erişimini, ihtiyaç ve tercihlerinin gözetilmesini ve çalışanların bu kültüre katılımını değerlendiriyor. Amaç, insan odaklı bakımın hastanenin günlük işleyişine ne ölçüde yerleştiğini görmektir.
Katıldığım konferansta konuşmacılarından biri meme kanseri ameliyatı geçirmiş bir sanatçı idi. Sanatçı, ameliyattan önce hemşirelerden alışılmadık bir ricada bulunmuştu: Hastanede kaldığı süre boyunca, ameliyatı ve bakımı sırasında ortaya çıkan tıbbi ve tıbbi olmayan bütün atıkları biriktirmelerini istiyordu. Onlarla bir sanat projesi yapacaktı. Anlatıldığına göre, taburcu olacağı gün odasına altı büyük çöp poşeti getirildi. Bunlar, tek bir hastanın tedavi sürecinde ortaya çıkan atıklardı.
Bir insanın iyileşme hikâyesinin yanında, altı büyük poşetlik bir çevresel iz duruyordu! Çevre aktivisti de olan sanatçı, bu atıkları bir esere dönüştürmüş, bir sanat etkinliğinde sergilemiş ve ödül almıştı. Fakat benim zihnimde kalan, aldığı ödülden çok görünür kıldığı soruydu: Biz insanları iyileştirirken, hepimizin sağlığını taşıyan çevre üzerinde nasıl bir iz bırakıyoruz?
Elbette sağlık hizmetlerinde her atık önlenebilir değil. Sterilite, enfeksiyon kontrolü ve hasta güvenliği vazgeçilmez. Ancak bu zorunluluk, kullandığımız malzemelerin miktarını, ambalajları, tedarik tercihlerini ve atık yönetimini sorgulamamıza ve kontrol etmemize engel olmamalı. O altı poşet, sağlık sektörünün kendi başarısını nasıl değerlendirmesi gerektiğini düşündürüyordu. Tedavinin sonucuna bakarken, tedavinin dünyada bıraktığı izi de hesaba katmamız gerekiyordu.
Kazandığımız yılları nerede yaşayacağız?
Bugün uzun ve sağlıklı yaşam üzerine düşünürken aynı hikâyeye dönüyorum. Hastalıkları daha erken yakalamaya, biyolojik yaşlanmayı anlamaya, insanlara daha fazla sağlıklı yıl kazandırmaya çalışıyoruz. Yapay zeka, ilaçlar, aşılar ve biyoteknoloji bu umudu büyütüyor. Peki kazandığımız yılları hangi dünyada yaşayacağız? Kalbimizi daha uzun süre sağlıklı tutup, soluduğumuz havayı temiz tutamazsak ne olacak ? İleri yaşlarda hareket kabiliyetimizi koruyabilirsek ama aşırı sıcaklar yüzünden sokağa çıkamazsak ya da daha uzun yaşamayı başarırken, güvenle yaşayabildiğimiz alanlar giderek daralırsa ne yapacağız ?
Longevity yaklaşımı dikkatimizi bedenimizin içine yöneltiyor: Hücreler, metabolizma, kas kütlesi, bağışıklık sistemi, biyolojik yaş… Oysa bedenimiz çevresinden bağımsız çalışmıyor.
Dünya Sağlık Örgütü, aşırı sıcakların kalp, solunum ve böbrek hastalıklarını ağırlaştırabildiğini, yaşlıların özellikle kırılgan olduğunu vurguluyor. Sıcak hava dalgaları elektrik, ulaşım ve sağlık hizmetlerini de aksatabiliyor. Ömrünü uzatmaya çalıştığımız nüfus, aynı zamanda ısınan dünyada daha fazla korunması gerekecek kitledir. Kasımızı güçlendirebilir, hastalıkları erken yakalayabilir, tedavileri geliştirebiliriz. Ancak hiçbir kişisel sağlık programı güvenli suyun, temiz havanın ve aşırı sıcaklara dayanıklı bir şehrin yerini tutamaz.
COP31’in gündemi bedenimizde buluşuyor
Antalya’da 9–20 Kasım’da düzenlenen COP31’e biraz da bu gözle bakmak gerekiyor. İklim politikası, uzun ve sağlıklı yaşamın altyapısını belirliyor. Zirvenin açıklanan tematik programında gıda ve sağlık, enerji ve ulaşım, dirençli şehirler, finans ve ticaret yer alıyor. Bilim, sanayi ve teknoloji gününün başlıkları arasında dijitalleşme ve yapay zeka da bulunuyor. Bu konuların hepsinde yer alacak ortak kesişim insan bedeninde buluşuyor. Gölgesiz bir sokak, yaşlı bir insanın hareket etmesini zorlaştırıyorsa bu bir sağlıklı yaşlanma meselesidir. Sıcağa dayanıklı bir hastane kriz sırasında hizmet vermeyi sürdürebiliyorsa bu da uzun yaşam yatırımıdır.
Üç yıl önce bir sanatçının altı çöp poşetiyle görünür kıldığı çelişki, bugün küresel ekonominin önünde duruyor. İnsanın ömrünü uzatacak yatırımları büyütürken, o ömrü taşıyacak dünyanın korunmasını aynı yatırım hesabına katıyor muyuz?
Para hangi geleceği satın alıyor?
Yapay zeka ve biyoteknoloji yatırımcılara güçlü bir vaat sunuyor: Yeni ürünler, yeni pazarlar, ölçülebilir gelirler.
İklime uyum yatırımlarının getirisi ise çoğu zaman önlenen kayıplarda ortaya çıkıyor. Gerçekleşmeyen hastane başvurusu, kesilmeyen üretim, kaybedilmeyen hayat…
Bu farkın, sermayenin tercihlerini anlamak için önemli olduğunu düşünüyorum. Bir ilacın satışını gelir tablosunda görmek kolay. Bir sıcak hava dalgasında önlenen ölümü aynı açıklıkla fiyatlamak daha zor. Fakat görünürlüğü düşük olan fayda, ekonomik açıdan daha değersiz değildir.
Burada verileri doğru okumak gerekiyor. Devletlerin iklim için ayırdıkları bütçeler ve aldıkları kararlar daha fazla enerjiye eskisinden daha çok ihtiyaç duyduğumuz bir gelecekte yeterli gelecek mi?
UNEP’in 2026 Uyum Açığı Raporu’na göre gelişmiş ülkelerden gelişmekte olan ülkelere yönelik uluslararası kamusal uyum finansmanı 2024’te yaklaşık 28–32 milyar dolara ulaştı. Önceki yıla göre yaklaşık bir milyar dolarlık artış var. Buna karşılık gelişmekte olan ülkelerin 2035 için tahmin edilen yıllık uyum ihtiyacı yaklaşık 305 milyar dolar. Bu rakamlar dünyanın toplam iklim harcamasını değil, belirli bir finansman akışını ve ihtiyacını gösteriyor. Sorun yalnızca bütçenin artması ya da azalması değil. Asıl soru, ayrılan kaynağın büyüyen riske yetişip yetişemeyeceği….
Bu nedenle kamu bütçeleriyle özel sektörün teknoloji yatırımlarını aynı para havuzuymuş gibi karşılaştırmak da yanıltıcı olur. Ancak ikisini birlikte değerlendirebiliriz: Ekonominin farklı aktörleri hangi riskleri finanse etmeye hazır, hangilerini geleceğe erteliyor?
Bizi iyileştirecek zekanın enerji iştahı
Yapay zeka bu tartışmanın tam ortasında duruyor. Hastalıkların erken tanınmasına, ilaç araştırmalarına ve sağlık hizmetlerinin verimliliğine katkı sunmasını bekliyoruz. Bu kapasitenin fiziksel bir altyapısı var: Veri merkezleri, elektrik şebekeleri ve soğutma sistemleri.
Uluslararası Enerji Ajansı’nın güncellenmiş projeksiyonuna göre veri merkezlerinin elektrik tüketimi 2025’teki 485 teravat saatten 2030’da yaklaşık 950 teravat saate çıkabilir. Bu, yalnızca yapay zekanın değil, veri merkezlerinin toplam tüketimi.
Dolayısıyla bir sağlık teknolojisinin değerini hesaplarken kaç hastaya fayda sağlayacağını sormakla yetinemeyiz. Onu çalıştıracak enerjinin nasıl üretileceğini, altyapıya ne yük getireceğini ve kaynakları ne kadar verimli kullanacağını da değerlendirmeliyiz. Yapay zeka aynı zamanda enerji sistemlerini daha verimli yönetmeye yardımcı olabilir. Sonucu belirleyecek olan, teknolojiyi hangi enerji kaynaklarıyla ve hangi kurallarla büyüttüğümüzdür.
Kaç ülke sözünü tutacak?
BM İklim Değişikliği Çerçeve Sözleşmesi’nin 198 tarafı var. Fakat zirveye katılım, uygulama garantisi değil. Kaç ülkenin hangi kararı ne ölçüde yerine getireceğini bugünden dürüstçe sayamayız. Başarıyı nasıl ölçeceğimizi ise belirleyebiliriz: Açıklanan hedefin karşılığında onaylanmış bütçe var mı? Kaynak gerçekten harcanıyor mu? Projenin sorumlusu ve takvimi belli mi? Emisyonlar ve insanların maruz kaldığı risk azalıyor mu?
UNFCCC’nin1 2026 değerlendirmesi, iklimin kamu politikalarına yerleşmesinde ilerleme olduğunu, buna rağmen toplu emisyon azaltımının bilimsel gerekliliklerin gerisinde kaldığını gösteriyor. Yani uzak değil yakın gelecekti sağlığımız için verilen sözlerin uygulanmasının yanında, sözlerin yeterliliğini de sorgulamak zorundayız. Antalya’dan kaç açıklama çıktığından çok, sonrasında hangi bütçelerin ve yatırımların değiştiğine bakmalıyız.
Uzun yaşamın en büyük eşitsizliği
Beni asıl düşündüren gelecek şu: Bazı insanlar ileri tedavilere, serin evlere, güvenli suya ve korunaklı yaşam alanlarına erişebilecek. Diğerleri aynı sıcaklığı daha az korunarak yaşayacak. Uzun yaşam ekonomisinin başarısını yalnızca geliştirilen tedavilerle ölçersek, sağlıklı kalabilme imkânları arasındaki mesafeyi gözden kaçırabiliriz. İlaç, aşı ve biyoteknoloji yatırımlarının yanına temiz enerjiyi, dirençli sağlık tesislerini, sıcaklık erken uyarı sistemlerini ve yaş dostu şehirleri koymak zorundayız. Bunlar birbirinin getirisini tamamlayan yatırımlardır.
O sanatçının altı çöp poşetiyle sorduğu soruyu bugün çok daha büyük ölçekte soruyoruz: Bir hayatı korurken, hayatın devam ettiği çevreyi ne kadar koruyoruz? “Uzun yaşayıp iklim yüzünden mi öleceğiz?” sorusu bir kehanet değil. Bugünkü yatırım kararlarımıza yöneltilmiş sert bir soru.
Bilim bize daha fazla zaman kazandırabilir. O zamanı yaşayabileceğimiz bir dünya bırakmak ise bütçelerimizin vereceği karar olacak.
Sürdürülebilir kararların çıkacağı bir COP31 konferansı dilerim.
1: Birleşmiş Milletler İklim Değişikliği Çerçeve Sözleşmesi (United Nations Framework Convention on Climate Change), Birleşmiş Milletler öncülüğünde imzalanan küresel ısınmaya yönelik hükûmetlerarası ilk çevre sözleşmesidir.