Almanya'da otomotiv sektöründeki krizi, Konstanz Gölü'nün kıyılarında yer alan Friedrichshafen kadar derinden hisseden çok az şehir var. Burada yaşam, bir asırdan uzun süredir önemli bir şanzıman ve diğer otomotiv parçaları tedarikçisi olan ZF Friedrichshafen ile iç içe geçmiş durumda. Buradaki ilişkiyi yalnızca “şirket şehri” olarak tanımlamak, durumu anlatmaya yetmiyor. Bir vakıf aracılığıyla şehir, aynı zamanda bölgenin en büyük işvereni olan ZF'nin yüzde 90'ından fazlasına sahip. Şirketin kârlı olduğu yıllarda ZF'den elde edilen gelirler, yüzme havuzları, anaokulları ve hatta bir köprü için şehre yılda 100 milyon euro’nun üzerinde kaynak sağlıyordu. Ancak bu cömert kaynak akışı artık büyük ölçüde ortadan kalktı.
ZF, elektrikli araçlara yönelik küresel geçişin sancılı ilerlemesi ve Çinli otomobil üreticilerinin yoğun rekabeti nedeniyle büyük bir endüstriyel dönüşümün sıkıntılarını yaşıyor. Şirket geçen yıl 2,1 milyar euro zarar etti. Almanya'da 14 bine kadar çalışanını işten çıkarmayı planlıyor. Bu rakam, ülkedeki toplam iş gücünün yaklaşık dörtte birine karşılık geliyor. ZF'nin vakfa aktardığı kâr payı geçen yıl 41 milyon euroya kadar geriledi. Bu yıl ise sıfır olması bekleniyor. Paranın yeniden akmaya başlaması için en erken 2030’un sonuna kadar beklemek gerektiği düşünülüyor.
Desteğin eksikliği hissediliyor
Almanya ile İsviçre arasında yer alan gölün kıyılarında turistlerin gezintiye çıktığı Friedrichshafen, birçok kişinin artık vazgeçilmez gördüğü kamu hizmetlerinde kesintiye gitmek zorunda kaldı. Geçen yıl, ZF'nin kârlarıyla büyük ölçüde finanse edilen çocuk bakım ücretlerinin aylık 158 euro’dan 450 euro’ya yükselmesinin ardından ebeveynler belediye binası önünde protesto düzenledi.
2024'ten bu yana şehrin belediye başkanlığını yürüten Simon Blümcke, verdiği bir röportajda vakfın desteğinden geçmişte çok yararlandıklarını söyledi. Kendisinden önceki belediye başkanları özel şoför tutabilecek durumdaydı. Aynı zamanda ZF'nin denetim kurulunda da görev yapan Blümcke, bu lüksü ve planlanan bir demiryolu alt geçidi gibi projeleri de iptal etti. Blümcke, “Şimdi ise belediye stratejimizi baştan sona yeniden oluşturuyoruz” dedi. Benzer senaryolar Almanya'nın dört bir yanında yaşanıyor. Bir şehrin böylesine büyük bir şirkete sahip olması alışılmadık bir durum. Ancak yerel ekonomilerin tek bir büyük üreticinin etrafında şekillenmesi hiç de sıra dışı değil.
Alman otomotiv devlerinin ev sahipleri
Stuttgart'ta Mercedes-Benz bulunuyor. Şirket, çalışanlarından ek ücret ödemeden daha fazla mesai yapmalarını istiyor ve geçen ay kâr uyarısı yayımladı. Şehir aynı zamanda kârı neredeyse tamamen eriyen Porsche'ye de ev sahipliği yapıyor. Münih'te, yöneticilerinin yüzde 20'sini işten çıkarmayı planlayan BMW bulunuyor. Wolfsburg ise 100 bine kadar çalışanını işten çıkarmayı planlayan ve Almanya'daki dört fabrikasını kapatması gündemde olan Volkswagen'in etrafında şekilleniyor.
Bu büyük şehirlerin dışında, Almanya ekonomisinin bel kemiğini oluşturan tedarikçilere bağımlı sayısız küçük yerleşim yeri bulunuyor. Friedrichshafen'ın da içinde bulunduğu Baden-Württemberg eyaleti, uzmanlaşmış bu orta ölçekli işletmelerin özellikle yoğun olarak bulunduğu bölgelerden biri. Volkswagen, Mercedes ve BMW'nin karşı karşıya olduğu sorunlar, ZF gibi tedarikçilere de yansıyor. Resmi verilere göre Almanya'da otomotiv imalat sektöründe çalışanların sayısı 2018'de 834 bin iken bu yıl 691 bin 500'e geriledi. Uzmanlar bu sayının düşmeye devam etmesini bekliyor.
Otomotiv sektöründeki sorunlar, genel ekonomik durgunluğu da derinleştiriyor. Bu durum, aşırı sağ siyasi partilere yönelik halk desteğinin artmasına zemin hazırlıyor. Ülkenin doğusundaki Saksonya-Anhalt eyaletinde sağcı Almanya için Alternatif (AfD) partisi en büyük siyasi parti konumuna geldi. AfD'nin Friedrichshafen'daki desteği ise şu ana kadar otomotiv sektörüne yönelik tutarlı ve cazip bir plan ortaya koyamaması nedeniyle sınırlı kaldı. Parti, içten yanmalı motorların teşvik edilmesini savunuyor. Ancak eylül ayında yeni otomobil tescil ettiren Almanların neredeyse yarısı elektrikli veya şarj edilebilir hibrit araçları tercih etti.
Buna rağmen AfD, mart ayında Friedrichshafen'daki oy oranını bir önceki seçimlere kıyasla ikiye katlayarak yüzde 20'ye çıkardı. Parti, Hristiyan Demokratlar ve Yeşiller'in gerisinde kalırken, geleneksel olarak işçilerin haklarını savunan Sosyal Demokratları geride bıraktı.
ZF'nin yüzde 94'lük hisseyle en büyük hissedarı, şirketin kârını toplumun yararına kullanan kâr amacı gütmeyen Zeppelin Vakfı. Vakfın adı, aynı isimle anılan hava gemilerini geliştiren emekli general Ferdinand von Zeppelin'den geliyor. 1908'de gerçekleştirilen bir deneme uçuşunun alevler içinde sona ermesinin ardından bölge halkı, projeyi ayakta tutmak için para topladı. Kont Zeppelin de bu desteğe karşılık olarak Zeppelin Vakfı'nı kurdu. Zeplin işletmeciliği, ünlü Hindenburg hava gemisinin 1937'de ABD'nin New Jersey eyaletindeki Lakehurst'te patlamasının ardından çöktü. Ancak şirket o tarihten önce otomobil ve kamyonlar için dişli üretimine yönelik yan bir iş kolu geliştirmişti. ZF kısaltması, Almanca “Zahnradfabrik”, yani “Dişli Fabrikası” ifadesinden geliyor.
Dünya genelinde 150 bin çalışan
Şirket zamanla dünyanın en büyük otomotiv tedarikçilerinden biri haline geldi. BMW ve diğer üreticilere şanzıman satmasıyla tanındı. ZF'nin dünya genelinde 150 bin çalışanı bulunuyor. Zeppelin Vakfı, 2018 yılında şehre 192 milyon euro aktardı. Belediye bütçesinden resmi olarak ayrı olmasına rağmen vakıf, normalde vergi gelirleriyle finanse edilmesi gereken projelerin maliyetini üstleniyordu. Bunlar arasında bir otoyolun üzerinden geçen yaya köprüsü de bulunuyordu.
Ancak pandemi, Avrupa'daki otomobil satışlarını olumsuz etkiledi ve satışlar henüz tamamen toparlanamadı. ZF şu anda, 2014 yılında ABD'li otomotiv parçası üreticisi TRW'yi 13 milyar dolara satın alması da dâhil olmak üzere, art arda gerçekleştirdiği satın almalar sırasında biriktirdiği 10 milyar euroluk borcunu azaltmaya odaklanmış durumda. Bu genişleme politikası, ZF'yi mali açıdan oldukça kırılgan bir konuma sürükledi. Geçen yıldan bu yana ZF'nin Üst Yöneticisi (CEO) olarak görev yapan Mathias Miedreich, verdiği bir röportajda durumu şöyle özetledi: “Tek büyük bir sorunumuz var. Borcumuz.”