Bu filmi daha önce izledik. Yıl 1989. Ankara’da Yüksek Planlama Kurulu toplantısı. Kurulun başkanı, dönemin Başbakanı Turgut Özal. Devlet Planlama Teşkilatı’nın uzmanları sırayla sunum yapıyor. Ben teşkilata yeni katılmış bir uzman yardımcısıyım. Sunumu, bu işin ustası ve çok iyi bir anlatıcı olan uzmanım yapıyor; arkasındaki teknik hazırlık bende. Yirmi yedi yaşında bir mühendisin hazırladığı rakamlar Başbakanın önünde sunulacak. Heyecan zirvede. Telekomünikasyon bölümünün son maddesi Türksat’ın fizibilitesi. Rakamlar açık konuşuyor: Proje ekonomik olarak kırmızıda. Özal dinliyor ve kararını veriyor: “Kendi milli uydumuz olacak.” Onay o gün çıkıyor. Aynı yıl ihaleye çıkıldı, Aralık 1990’da sözleşme imzalandı. Sonraki yıllar o kararın arkasındaki sezgiyi doğruladı. Türksat, fizibilitede kimsenin hesaba katmadığı bir pazarın, özel televizyon yayıncılığının merkezine oturdu.
Bu sahneyi bugün hatırlamamın bir sebebi var. Son yıllarda telekom dünyasının gündemi yeniden gökyüzüne taşındı. Otuz yedi yıl önce o masada sorulan soru, bugün yeniden karşımızda: Gökyüzü kimin? (Yapay zeka ve baz istasyonları sözümüz baki. Araya gökyüzü girdi.)
LEO’nun ilk denemesi: Iridium battı, GSM kazandı
Alçak yörüngeyi, yani LEO’yu, bugünkü oyunculardan çok önce deneyenler oldu. 1990’ların sonunda Motorola öncülüğündeki Iridium, dünyanın her noktasından telefonla konuşmayı vaat ediyordu. Teknoloji çalıştı. Çalışmayan iş modeliydi. Cihazlar tuğla büyüklüğündeydi ve fiyatları yaklaşık 3 bin dolardı. Dakika ücretleri el yakıyordu. Bu arada yeryüzünde GSM dünyayı hızla sarıyordu. Iridium’un hedeflediği gezgin iş insanı artık uyduya ihtiyaç duymadan, dolaşım hizmetiyle her yerden konuşabiliyordu. Iridium, Ağustos 1999’da iflas başvurusu yaptı. Globalstar da çok geçmeden benzer sorunlarla karşılaştı. İşe bakın ki Türk Telekom, Iridium hizmetini Türkiye’de 15 Eylül 1999’da, yani iflastan yaklaşık bir ay sonra açtı. O turu GSM kazandı. Yani yeryüzündeki mobil operatörler. Iridium’un hikâyesinden çıkan ders basitti: Teknolojide üstün olmak, pazarda kazanmak için yetmiyor.
İflas, uydu işinde sıkça karşımıza çıkan bir hikâye. Iridium dışında da pek çok örnek var. O kadar ki Elon Musk da 2021’de “Starlink’teki öncelikli amacım iflas etmemek” demişti.
SpaceX: Bu kez rakip çok daha güçlü
Çeyrek asır sonra SpaceX Elon Musk’ın bu bilinci ve vizyonuyla aynı yörüngeye çok daha güçlü girdi. Uyduyu kendisi üretiyor. Kendi roketiyle fırlatıyor. Ağı kendisi işletiyor. Hizmeti kendisi satıyor. Iridium’u batıran dev maliyet yükünü ölçek sayesinde aşmak iddiasında. Ayrıca kararlarını paylaşacağı bir ortağı da yok. Dahası, artık operatörlerden frekans kiralamakla yetinmek istemiyor. EchoStar’la yaptığı ve başlangıçta 17 milyar dolar olarak açıklanan spektrum anlaşması, sonradan yaklaşık 20 milyar dolarlık bir büyüklüğe ulaştı. Mesaj açık: Gerekirse operatörü aradan çıkarabilirim. Ama burada önemli bir ayrıntı var. SpaceX gökyüzünde küresel olabilir. Ancak telefona ulaşmak için hâlâ yeryüzünde kapı kapı dolaşmak zorunda. Şirketin kendi belgelerine göre, direct-to-device hizmeti için 30’dan fazla ülkede mobil operatör ortaklığı bulunuyor. Fakat SpaceX aynı belgelerde çok açık bir ayrım yapıyor: Operatörle ticari anlaşma yapmak, düzenleyici izin almak demek değil. Doğrudan cep telefonuna uydu hizmeti için ülkelerden ayrı ayrı izin gerekiyor. SpaceX isim vererek ABD, Kanada, Birleşik Krallık, Japonya ve Avustralya’da gerekli ticari izinleri aldığını söylüyor; başka ülkelerde de izinleri olduğunu belirtiyor ancak bunların tamamını açıklamıyor. Bu ayrıntı, bugün yaşanan yarışın belki de en önemli gerçeği. Uzay, sınırların olmadığı (veya görünmediği) bir alan olabilir. Telekom pazarı ise hâlâ ulusal. SpaceX bunu dikkate almaz, operatörleri uyandırır ve uyuyan telekom operatörlerini küçümserse bu SpaceX’i sonuna götürecek bir hata olur.
Operatörler yavaş hareket eder. Ama hareket ettiklerinde arkalarında müşterileri, frekansları, şebekeleri ve devletlerle yıllar boyunca devam eden ilişkileri vardır. Bu gerçeği yansıtacak şekilde, Avrupa’da uydu işinde artık üç ayak birlikte kıpırdıyor.
Birincisi: Frekans Avrupa Komisyonu mayıs ayında 2 GHz mobil uydu bandı için yeni bir yetkilendirme rejimi önerdi. Mevcut kullanım hakları Mayıs 2027’de sona eriyor. Yeni sistemle, doğrudan cihaza bağlantı için son derece değerli olan bu frekans bandında seçim ve yetkilendirme sürecinin Avrupa Birliği düzeyinde yeniden şekillendirilmesi hedefleniyor. Bu teknik bir düzenleme gibi görünebilir. Değil. Frekans, gökyüzündeki en önemli gayrimenkul. Uydunuz ne kadar iyi olursa olsun, bir ülkede veya pazarda kullanabileceğiniz frekans yoksa müşteriye ulaşamazsınız. Gökyüzü herkese açık olabilir; frekans değil.
İkincisi: Altyapı Avrupa kendi uydu takım yıldızını da kuruyor. IRIS projesinin kapsamı bu yıl genişletildi ve ana takım yıldızın büyüklüğü 348 uyduya çıkarıldı. Avrupa burada yalnızca internet bağlantısı satın almak istemiyor. Kendi stratejik uydu altyapısını kurmak istiyor. İlk hizmetlerin 2030 civarında devreye girmesi hedefleniyor. Bu, Amerikalı GPS’e karşı Avrupalı Galileo’nun kurulmasının arkasındaki mantığın yeni versiyonu. Bir sistem çalışıyor diye, sonsuza kadar başkasına bağımlı kalmak zorunda değilsiniz.
Üçüncüsü ve bence en önemlisi: Operatörler Deutsche Telekom, Orange, Telefónica ve Vodafone, Avrupa’da uydu destekli doğrudan cihaza bağlantı hizmetleri için ortak hareket etme ihtimalini resmen masaya koydu. İlginç olan şu: Avrupa’nın cevabı mutlaka başka bir SpaceX yaratmak olmayabilir. Bu dört şirketin sahip olduğu şey uydu değil; şebeke, frekans ve müşteri, yani milyonlarca insanla kurulmuş doğrudan ilişki. Uydu teknolojisini başka bir ortak sağlayabilir ancak müşterinin ve pazarın sahibi operatör olarak kalabilir. Vodafone’un AST SpaceMobile ile attığı adımlar da bu modelin başka bir örneği. İşin daha da ilginç tarafı, Deutsche Telekom’un aynı zamanda Starlink ile de çalışıyor olması. Operatörler henüz tek bir tarafta değiller. Ama kesinlikle uyandılar.
Para gerçekten sorun mu?
Avrupa’nın SpaceX’e karşı ciddi bir alternatif yaratmasının çok pahalı olduğu söylenebilir. Doğru. Ama perspektife bağlı. Dört-beş büyük operatörün ve Avrupa’nın on yıla yayacağı birkaç milyar euroluk yatırım, bu şirketlerin her yıl yaptıkları şebeke yatırımlarıyla karşılaştırıldığında yönetilemeyecek bir yük değil. Üstelik siyasi karar “bu yalnızca ticari bir hizmet değil, stratejik bir altyapıdır” noktasına gelirse hesap tamamen değişir. Kamu kaynakları, Avrupa’nın uzay bütçesi ve operatör yatırımları aynı masaya gelir. Türksat’ın fizibilitesinde de gördüğümüz buydu. Bazı yatırımlar yalnızca bugünkü nakit akışıyla hesaplanmaz.
Kenara değil, göbeğe yazılan not
SpaceX’in en güçlü olduğu yerlerden biri, ABD’nin stratejik ağırlığının doğrudan hissedildiği coğrafyalar. Ukrayna bunun en çarpıcı örneği. Savaşın ilk günlerinden itibaren Starlink, Ukrayna’nın haberleşme altyapısında kritik bir rol oynadı ve dünya da şunu gördü: Kritik bir iletişim altyapısını bir şirket sağlıyorsa, o şirketin kararları artık yalnızca ticari kararlar değildir. Kapsamanın nerede ve hangi koşullarda çalışacağı bir anda jeopolitik bir meseleye dönüşebilir. Asıl mesele Starlink’in iyi veya kötü olması değil. Mesele şu: Bir ülkenin kritik haberleşmesinde tek bir yabancı şirkete ne kadar bağımlı olmak kabul edilebilir? Bu sorunun cevabı teknoloji şirketlerinde değil, devletlerde aranacak.
Hikâye nasıl biter?
Açıkçası bilmiyorum. SpaceX bugün teknolojide, fırlatma kapasitesinde, hızda ve sermayede açık ara önde. Ama bu yarış yalnızca gökyüzünde yapılmıyor. SpaceX’in önünde başka uydu şirketleri kadar, hatta belki onlardan daha fazla, frekans otoriteleri, ulusal düzenleyiciler ve mobil operatörler var. Iridium teknolojide haklıydı, GSM’e kaybetti. Türksat fizibilitede kırmızıydı, ama ortaya çıkan yeni pazar hesabı değiştirdi. Bugün ise SpaceX çok daha güçlü bir oyuncu. Ama kendi belgelerinin de gösterdiği gibi, 30’dan fazla ülkede operatörle anlaşmak başka; o ülkelerde hizmet verme izni almak başka. SpaceX’in işi göründüğünden daha zor. Gökyüzü kimin? Şimdilik hiç kimsenin. Konuşmaya devam edeceğiz.