Aynı sınav, başka ölçeklerde şirketlerin yönetim kurullarında ve evlerimizin içinde de karşımıza çıkar. Her meydan okumaya karşılık verecek miyiz? Her ihtilafı bir güç mücadelesine mi dönüştüreceğiz? Haklı olduğumuz her meselede, sonuna kadar savaşmak zorunda mıyız?
Benim cevabım açık: Her savaş verilmeye değmez. Stratejik akıl, mücadeleye girişmeden önce onun ertesi gününü düşünebilmektir.
Fransa Kralı XI. Louis, 1475’te ülkesine ordusuyla gelen İngiltere Kralı IV. Edward’la Picquigny’de anlaşırken mali ödemeleri kabul etti. Gurur üzerinden bakıldığında bunun eleştirilecek tarafları bulunabilirdi. Fakat savaşın insan, kaynak ve iktidar maliyeti düşünüldüğünde, para ödeyerek tehdidi uzaklaştırmak başka türlü okunabilir. Hükümdarın görevi, kendi cesaretini kanıtlamak kadar ülkesinin geleceğini korumaktı.
Yüzyıllar sonra, Küba Füze Krizi’nde Kennedy ile Kruşçev dünyanın nükleer felakete ne kadar yaklaşabileceğini gördüler. Çözüm, karşılıklı geri adımlarla geldi: Sovyet füzelerinin Küba’dan çekilmesine, Amerikan yönetiminin Türkiye’deki Jüpiter füzelerini daha sonra kaldıracağına ilişkin gizli mutabakat eşlik etti. Kamuoyu önündeki sertliğin arkasında, felaketi önleyen bir pazarlık vardı. Türkiye açısından ayrıca sorgulanması gereken bu düzenleme, kriz yönetiminin çıplak gerçeğini gösteriyordu: Çıkış kapısını kapatırsanız karşı tarafı savaşa mahkûm edebilirsiniz.
Tarihin diğer yüzünde Ankara Savaşı bulunuyor. Yıldırım Bayezid’in 1402’de Timur karşısında yenilmesi ve esir düşmesi, Osmanlı’yı parçalanmanın eşiğine taşıdı. Ardından hanedan mücadelesi geldi. Bu felaketi yalnızca iki hükümdarın gururuna bağlamak tarihsel karmaşıklığı küçümsemek olur. Fakat sonuç açıktır: Yanlış stratejik hesapların bedeli, kararı veren hükümdarın kaderini aşar. Devletin bütün yapısını sarsabilir.
Buradan “Her şartta geri çekilin” sonucu çıkmaz. Egemenliği, özgürlüğü, insan onurunu savunmak için kaçınılmaz mücadeleler vardır. Ancak kaçınılmaz olanla, öfkemiz yüzünden kaçınılmaz hâle getirdiğimizi ayırmalıyız. Başlangıçta durdurulabilecek bir çatışma, kayıplar arttıkça liderlerin geri dönemediği bir tuzağa dönüşebilir.
Diplomasi ve uluslararası iş dünyasında geçirdiğim yılların bana öğrettiği şu: Masadan kalkmak kolaydır; yeniden masa kurmak zordur. Hele karşı tarafı herkesin önünde aşağıladıysanız, anlaşmanın ekonomik şartlarından önce kırılan itibarı onarmak zorunda kalırsınız. İnsanların ve kurumların geri adım atabilecekleri bir alan bırakmak, çoğu zaman çözümün ön şartıdır.
Şirket yönetiminde de aynı muhakemeye ihtiyaç var. Bir rakip fiyat düşürdüğünde, onu piyasadan silmek için zararına satış yarışına girebilirsiniz. Fakat rakibin finansmanı sizinkinden güçlüyse, onu cezalandırmaya çalışırken kendi nakit akışınızı kurutursunuz. Kaybettiğiniz yalnızca kâr olmaz; çalışanlarınızın güveni, tedarikçilerinizin sabrı, yatırım kapasiteniz de aşınır.
Düşünün: İki aile şirketi bir ihaleyi kişisel prestij meselesine dönüştürüyor. Kazanan, maliyetini karşılamayan bir fiyatla işi alıyor; kaybeden, aylarca intikam arıyor. Ortada zafer görünümü var, değer yaratımı yok. İyi yönetici, hangi işi almayacağını da bilir. Kazanamayacağın savaşa girme; kazanmanın seni zayıflatacağı mücadeleyi de iki kere düşün.
Üstelik rakip, düşman değildir. Bugün aynı müşteri için yarıştığınız şirketle yarın üçüncü bir ülkede ortak yatırım yapabilirsiniz. Teknoloji geliştirebilir, lojistik altyapıyı paylaşabilirsiniz. Rekabeti husumete çevirdiğinizde, gelecekteki işbirliğinin kapısını bugünden kapatırsınız.
Evdeki mücadeleler ise bilançoya yazılmaz ama hayatın en ağır zararlarını doğurabilir. Eşinizle tartışırken onun en hassas yarasını kullanarak üstünlük sağlayabilirsiniz. Çocuğunuzu otoritenizle susturabilirsiniz. Bir miras anlaşmazlığında kardeşinizi herkesin önünde küçük düşürebilirsiniz. O an kazandığınızı sanırsınız. Sonra eşiniz sizinle daha az konuşur, çocuğunuz derdini başkasına anlatır, kardeşiniz bayramda aramaz.
Özür önemlidir; fakat her şeyi eski hâline döndürmez. Bazı cümleler ilişkinin hafızasında kalır. Bu yüzden aile içinde amaç, karşı tarafın teslim olması olamaz. Birlikte yaşamaya devam edeceğiniz insanla her ihtilafı nihai hesaplaşmaya dönüştüremezsiniz. Sınır koymak, itiraz etmek, gerektiğinde uzaklaşmak mümkündür; bunları aşağılamadan da yapabiliriz.
Benim üç stratejik tavsiyem var:
Birincisi, hedefini ve toplam bedeli hesapla. Neyi koruyorsun: güvenliğini, hakkını, geleceğini mi; yoksa incinen gururunu mu? Başarı ihtimalini, kaybını ve mücadele sonrasındaki toparlanma gücünü birlikte değerlendir. Haklılık, tek başına strateji değildir.
İkincisi, çıkış kapısını açık tut. Devlette diplomasiye, şirkette müzakereye, ailede sakin konuşmaya yer bırak. Karşı tarafın onurunu bütünüyle ezerek kalıcı uzlaşma kuramazsın. Bugünkü ihtilafın yarının bütün ilişkilerini rehin almasına izin verme.
Üçüncüsü, gücünü seçerek kullan. Her cephede savaşan, belirleyici mücadeleye yorgun girer. Zamanını, kaynaklarını ve duygusal dayanıklılığını koru. Gerektiğinde kararlılıkla mücadele et; fakat sırf geri adım atmış görünmemek için yıkımı büyütme. Bazen en büyük kazanç, savaş bittikten sonra kurtarılacak bir hayat bırakmaktır.