"Bir bale sanatçısını dünyanın bir ucundan alıp başka bir ülkeye götürdüğünüzde ne olur?"
Son yıllarda iş dünyasında en çok konuşulan konulardan biri yetenek transferi. Şirketler başarılı yöneticileri rakiplerinden transfer ediyor, farklı ülkelerden uzmanlar getiriyor, bazen de yalnızca bir kişiyi değil, bütün bir ekibi bünyelerine katıyor. Bu yaklaşımın arkasında oldukça güçlü bir varsayım var: Eğer başarılı insanları organizasyonunuza kazandırırsanız, başarı da onlarla birlikte gelir.
Peki gerçekten öyle mi?
Amazon Prime Video’nun Étoile dizisi bana göre bu varsayımı beklenmedik bir yerden sorguluyor.
Amy Sherman-Palladino ve Daniel Palladino’nun yarattığı dizi, ilk bakışta Paris ve New York’taki iki köklü bale kurumunun hikâyesini anlatıyor. Birkaç bölüm izledikten sonra anlıyorsunuz ki mesele bale değil. Bale yalnızca anlatım dili. Dizinin asıl konusu, performansın nerede üretildiği.
Hikâye oldukça yalın. Seyirci sayıları düşen, finansal baskılarla mücadele eden iki prestijli bale kurumu, ses getirecek cesur bir karar alıyor. Paris’teki topluluk ile New York’taki topluluk, en başarılı dansçılarını, koreograflarını ve yaratıcı isimlerini belirli bir süre için karşılıklı olarak değiştiriyor.
Kâğıt üzerinde bakıldığında fikir kusursuz görünüyor.
Aynı insanlar, aynı yetenekler, aynı deneyimler.
O hâlde sonuçlar neden aynı olmasın?
Étoile izlediğimizde bu sorunun yanıtını bulmaya başlıyoruz.
İlk bölümlerde büyük krizler ya da yüksek tempolu olaylar izlemiyoruz. Bunun yerine çok daha gerçek bir şey görüyoruz. Paris’ten gelen bir dansçı New York’taki ilk provasına çıkıyor. New York’tan gelen bir koreograf Paris’teki ekiple çalışmaya başlıyor. Kimse yeteneğini kaybetmiyor. Kimse bir gecede daha az başarılı olmuyor. Buna rağmen küçük aksaklıklar, sessiz gerilimler ve görünmeyen uyumsuzluklar ortaya çıkıyor.
Bir kurumda prova dakikası dakikasına başlıyor. Diğerinde yaratıcı tartışmalar sürecin doğal bir parçası. Bir ekip hata yapmayı öğrenmenin yolu olarak görüyor. Diğeri kusursuzluğu temel beklenti kabul ediyor. Ayrıca kimse bunları yüksek sesle anlatmıyor. Ama herkes bunları hissediyor.
İzlerken biz de tüm duyguları derinlemesine yaşamaya başlıyoruz dizi de bir süre sonra bale sahnesinden çıkıp hayatın kendisini anlatmaya başlıyor.
Çünkü aynı deneyimi hepimiz yaşıyoruz.
Yeni bir işe başladığımızda…
Farklı bir ülkeye taşındığımızda…
Başka bir ekibin parçası olduğumuzda…
İlk zorlandığımız şey çoğu zaman yaptığımız iş değildir.
Yeni ortamın görünmeyen kurallarıdır.
Kim önce konuşur?
Kararlar nasıl alınır?
Hata yapmak ne kadar güvenlidir?
İnsanlar birbirlerine nasıl geri bildirim verir?
Başarı tam olarak neye göre ölçülür?
Bu soruların cevabı hiçbir çalışan el kitabında yazmaz. Ama performansı en çok onlar belirler.
Şu ana kadar yazdıklarımı düşünüce ve Etoile’in sahnelerini bir çok kez izleyince uzun zamandır üzerinde düşündüğüm bir kavrama ihtiyaç duyduğumu fark ettim.
Ben buna Context Migration (Bağlam Göçü) adını veriyorum.
Çünkü insanlar şirket değiştirebilir. Ülke değiştirebilir.Takım değiştirebilir.
Fakat onları başarılı yapan bağlam aynı kolaylıkla yer değiştirmez.
Bilgi transfer edilir. Deneyim transfer edilir. Özgeçmiş transfer edilir.
Ama görünmeyen çalışma ritmi, güven ilişkileri, ortak alışkanlıklar ve kültürel refleksler bavula konulamaz. Bu yüzden dünyanın en başarılı profesyonelleri bile yeni bir organizasyonda kendilerini yeniden kanıtlamak zorunda kalırlar.
Étoile’nin en güçlü yanını söylemem gerekirse performansın yalnızca bireysel bir özellik olmadığını hissettirmesi derim.
Bu düşünce beni futbola götürdü.
Pep Guardiola’nın kariyerine baktığınızda ilk akla gelen şey kazandığı kupalar oluyor. Barcelona’da kurduğu oyun düzeni, daha sonra Manchester City’de de büyük başarı getirdi. Elbette Guardiola yanında oyuncularını götürmedi. Aynı kulübü de götürmedi.
Ama bir şeyi taşıdı. Çalışma disiplinini. Detaylara gösterdiği özeni. Antrenman kültürünü.
Ortak oyun dilini. Başka bir ifadeyle, yalnızca futbol bilgisini değil, bir çalışma iklimini taşıdı.
Étoile’deki dansçılar ise bunun tam tersini yaşıyor. Onlar yeteneklerini yeni bir şehre götürüyorlar. Ama onları yıllardır besleyen görünmez çalışma iklimini aynı kolaylıkla taşıyamıyorlar.
Bu detaylara inince biraz daha derinlemesine incelemek ve ikinci bir kavramla sizi tanıştırmak istiyorum.
Performance Habitat. (Performans Habitatı)
Performansı uzun yıllardır bireyin sahip olduğu bir özellik gibi anlatıyoruz.
Étoile bana performans ile ilgili başka bir şey düşündürdü. Performans, insanın içinde yaşayan bir özellik değildir. Performans, insanı çevreleyen görünmez ortamın ürettiği bir sonuçtur. Ben Performance Habitatı kavramını bunun için öneriyorum.
Performance Habitatı; insanların potansiyellerini tekrar tekrar ortaya çıkarabilmelerini sağlayan görünmez koşulların bütünüdür.
Güven, çalışma ritmi, geri bildirim kültürü, ortak amaç, merak ve liderlik anlayışı. Bunların hiçbiri tek başına performans üretmez. Ama hepsi birlikte olduğunda, sıradan görünen insanların bile olağanüstü işler çıkarabildiği bir ortam oluşur.
Yıllardır yanlış soruyu soruyoruz.
“En iyi insanı nasıl buluruz?”
Oysa önce şunu sormalıyız:
“En iyi insanların sürekli olarak en iyi hâllerini ortaya çıkarabilecekleri nasıl bir ortam tasarlıyoruz?”
Bu sorunun cevabını ararken aklıma Étoile’den çok farklı bir dünya geliyor.
Pixar.
Bir filmin en kritik aşamalarında yönetmenler ve yaratıcı ekip aynı odada buluşuyor. Bu toplantılara Braintrust adı veriliyor. Amaç birbirlerini onaylamak değil; hikâyeyi daha iyi hâle getirmek. O odada unvanlar konuşmuyor. Savunmalar konuşmuyor. Sadece hikâye konuşuyor. Kimsenin önerisi uygulanmak zorunda değil. En önemli Kural herkes dürüst olmak zorunda. Pixar’ın onlarca yıldır güçlü hikâyeler üretebilmesinin nedeni yalnızca yaratıcı insanları işe alması değil, yaratıcılığı sürekli besleyen bir habitat kurabilmiş olmasıdır.
Pixar örneğini düşünürken Étoile'nin ilerleyen bölümlerindeki bir sahne aklımdan çıkmıyor.
Yeni gelen dansçılardan biri teknik olarak kusursuz olmasına rağmen prova sırasında beklediği karşılığı bulamıyor. Kimse onun kötü dans ettiğini söylemiyor. Kimse yeteneğini sorgulamıyor. Çünkü sorun görünmez bir yerde.
Ekibe yeni katıldığı için diğerlerinin çalışma temposunu henüz okuyamıyor.
Hatta ne zaman inisiyatif alacağını ve ne zaman geri çekileceğini de tam olarak bilemiyor. Hangi geri bildirimin kişisel, hangisinin tamamen sanatsal olduğunu henüz anlayamıyor. Bir süre sonra şunu fark ediyorsunuz. Dizide insanlar başarısız olmuyor sadece bulundukları habitatı henüz okuyamıyorlar.
İş dünyasında da bunun sayısız örneğini görüyoruz.
Yıllar önce Floransa'da yaşayan insanlar bunu bugünkü yöneticilerden daha iyi anlamıştı. Rönesans'ı anlatırken çoğumuz Leonardo da Vinci'den, Michelangelo'dan ya da Botticelli'den söz ederiz. Peki hiç düşündünüz mü neden bütün bu isimler aynı dönemde, aynı şehirde ortaya çıktı? Bunu yalnızca bireysel dehayla açıklamak kolay ama bana göre eksik. Medici Ailesi o dönemde sadece sanatçıları desteklemedi.
Onların karşılaşabileceği, tartışabileceği, birbirinden öğrenebileceği ve risk alabileceği bir kültürel ortam oluşturdu. Bugün tarihte bir zaman yolculuğu yaptığımızda Rönesans'ı yaratanın yalnızca büyük sanatçılar değil, onları besleyen görünmez iklim olduğunu daha net görebiliyoruz. Étoile'nin verdiği mesaj da bana göre aynı. Dizide önce yıldız dansçıları görüyoruz. Ama bu yıldız dansçılar bize çok daha derinlerde görünmeyen bir sahneyi anlatıyor.
Bu nedenle Performans Habitatı kavramını sadece şirketler için değil, hayatın kendisi için de önemli buluyorum. Çoğu zaman insanlar yanlış şirketlerde değildir, yanlış habitattadırlar. Ve bu insanların sorunu yetenek eksikliği değildir. Yeteneklerini görünür kılacak ortamların eksikliğidir. Bu temel nedenlerle aynı insan, bir kurumda sıradan görünürken başka bir kurumda olağanüstü başarılara imza atabilir.
Gelin birlikte tarihin en ilginç araştırmalarından birini hatırlayalım. Google'ın yıllar önce başlattığı Project Aristotle çalışması. Google yüzlerce ekibi analiz ederek tek bir sorunun cevabını arıyordu. En başarılı ekipleri gerçekten farklı yapan neydi?
İlk tahminler oldukça tanıdıktı.
En iyi üniversiteler, en yüksek IQ, en deneyimli çalışanlar, en başarılı yöneticiler. Araştırmanın sonunda ulaşılan sonuç ise şaşırtıcıydı. Ekiplerin başarısını belirleyen en önemli unsur ne deneyimdi ne de bireysel zekâydı. En güçlü değişken, insanların fikirlerini rahatlıkla söyleyebildiği, hata yapmaktan korkmadığı ve birbirlerine güven duyduğu psikolojik güven ortamıydı.
Başka bir ifadeyle...
Habitat.
Bu durumda sizce Étoile ile Google'ın araştırması aynı cümlede buluşmuyor mu?
İnsanların performansını yalnızca insanlar belirlemiyor. İnsanların içinde çalıştıkları görünmez ortam da belirliyor. Bu yüzden artık liderlik anlayışımızın da değişmesi gerektiğini düşünüyorum. Uzun yıllardır liderliği insan yönetimi üzerinden tanımlıyoruz. Bana göre bir liderin en birincil sorumluluğu habitat tasarlamak olmalı. Bu düşünceyi biraz daha somutlaştırabilmek için kendi adıma küçük bir çerçeve oluşturdum.
Buna The Performance Habitat Framework (Performans Ekosistemi Çerçevesi) diyorum. Bu bir yönetim modeli değil. Daha çok güçlü performansların ortaya çıktığı ortak zemini tarif etmeye çalışan bir düşünme çerçevesi.
Birinci unsur güven.
İnsanlar hata yapmaktan korkuyorsa, gerçek potansiyellerini hiçbir zaman gösteremezler.
İkinci unsur ortak ritim.
Étoile'nin en güzel anlattığı konulardan biri buydu.
Başarı yalnızca aynı hedefe sahip olmakla değil, aynı tempoda birlikte hareket edebilmekle de ilgiliydi.
Üçüncü unsur geliştiren geri bildirim.
Pixar'ın Braintrust kültürü bunun en güçlü örneklerinden biri.
Amaç eleştirmek değil.
Birlikte daha iyi bir iş ortaya çıkarmak.
Dördüncü unsur ortak anlam.
İnsanlar yalnızca maaş için uzun süre yüksek performans göstermez.
Yaptıkları işin daha büyük bir hikâyenin parçası olduğuna inandıklarında bambaşka bir enerji ortaya çıkar.
Ve son unsur ise;
Merak.
Bugün birçok kişi NVIDIA'nın başarısını yapay zekâya ya da geliştirdiği çiplere bağlıyor. Bence bunlar sonucun görünen kısmı. Şirketi farklı yapan asıl unsur, yıllardır korumayı başardığı öğrenme kültürü. Jensen Huang'ın sık sık vurguladığı teknik derinlik, uzun vadeli düşünme, mühendislerin birbirlerinden öğrenmesini teşvik eden yapı ve zor problemlere duyulan ortak merak, yalnızca güçlü bir teknoloji şirketi yaratmadı. Sürekli kendini yenileyebilen bir Performance Habitatı oluşturdu. Bu yüzden bugün pek çok şirket NVIDIA'nın ürünlerini kopyalamaya çalışıyor. Asıl kopyalanması zor olan şey ürünler değil. O ürünleri ortaya çıkaran görünmez habitat. Étoile'nin bana bıraktığı en güçlü düşünceyi şöyle anlatabilirim.
Şirketler insanları transfer ediyor. Bilgi transfer ediyor. Teknoloji transfer ediyor. Çoğu zaman performansın üretildiği habitatı transfer edemiyor. Bu yüzden bazı satın almalar başarısız oluyor. Bazı üst düzey transferler beklenen etkiyi yaratmıyor. Bazı ekipler ise aynı insanlar olmalarına rağmen yıllarca olağanüstü sonuçlar üretmeye devam ediyor. Çünkü performans yalnızca bireyin taşıdığı bir özellik değil. Performans, doğru habitatla buluştuğunda görünür hâle gelen bir potansiyel.
Performansın gerçek adresi
Étoile'yi bitirdiğinizde aklınızda tek kalan şey bale değil. En çok iz bırakan, hayatın çok tanıdık bir sorusu oluyor. Neden bazı insanlar gittikleri her yerde parlamayı başarıyor, bazıları ise aynı yeteneğe sahip olmalarına rağmen yeni bir ortamda sanki kendilerinden bir parça kaybediyor?
İşte tüm bu yazı boyunca anlatmak istediğim konu bu ve bana göre yıllardır bu soruya yanlış yerden bakıyoruz. Başarıyı insanların içinde arıyoruz. Étoile başka bir ihtimali gösteriyor. Performans yalnızca bireysel bir özellik değildir. Performans, insan ile içinde bulunduğu ortam arasındaki ilişkinin ürünüdür.
Bu nedenle de bu yazımda iki yeni kavram önerdim.
İlki Context Migration.
İnsanların yer değiştirmesiyle birlikte bilgiyi, deneyimi ve uzmanlığı taşıyabildiğini; ancak onları başarılı yapan görünmez bağlamın aynı kolaylıkla taşınamadığını anlatıyor.
İkincisi ise Performance Habitat.
Yani insanların potansiyellerini sürdürülebilir biçimde ortaya çıkarabilmelerini sağlayan görünmez ortam.
Gelecekte şirketleri birbirinden ayıracak en önemli unsur, en parlak insanları işe almak olmayacak. Onların en parlak hâllerini ortaya çıkarabilecek habitatları tasarlayabilmek olacak. Tartışmasız yetenek değerlidir. Bilgi değerlidir. Deneyim değerlidir. Ama bütün bunlar, doğru habitatın içinde anlam kazanır.
Bazı insanlar gittikleri her yere başarı götürmez, doğru ortamı bulduklarında gerçek başarılarıyla tanışırlar. İnsanların yıldızlaşabilecekleri sahneler tasarlayabilmek gelecek için çok kritik.
Étoile, yüzeyde bale üzerine kurulmuş bir dizi. Ama aslında çok daha evrensel bir gerçeği hatırlatıyor. İnsanlar değişebilir. Şirketler değişebilir. Şehirler değişebilir. Fakat performans, tek başına hiçbir yere gitmez. Onu taşıyan görünmez habitat da birlikte hareket edebildiğinde yolculuk devam eder.
Kariyerimiz boyunca kendimize sormamız gereken en önemli soru şudur:
Ben daha başarılı olabileceğim bir iş mi arıyorum...
Yoksa içimdeki en iyi hâli ortaya çıkarabilecek doğru habitatı mı?
"2026 yılının yarısını tamamladığımız bugünlerde ben de şunu bir kez daha fark ediyorum ki performans hiçbir zaman bavula sığmadı; biz sadece yıllardır onu yanlış yerde arıyorduk."