Hürmüz Boğazı’nın kapanması küresel ekonomiyi stagflasyon sarmalına itiyor

Küresel ekonomide 28 Şubat’tan sonra bir anda her şey alt üst oldu. ABD ve İsrail’in İran’a diplomatik görüşmeler devam ederken başlayan saldırısı dünya ekonomisini de bombaladı. Enerji ve gübre fiyatları yükselirken yoksul ülkelerde gıda kıtlığı tehdidi başladı. Kırılgan ekonomiler daha da istikrarsızlaşıyor ve dünya çapındaki merkez bankalarının enflasyonu kontrol etmesi zorlaşıyor. ABD Başkanı Donald Trump’ın başlattığı savaşta İran’ın İsrail’e ve Körfez ülkelerine füzelerle beklenmedik karşılık vermesi ve enerji geçiş koridoru Hürmüz Boğazı’nı kapatması üzerine dünya ekonomisinin geleceğine dair karamsarlık arttı, enflasyon ve ekonomik durgunluğun birleşimi olan “stagflasyon” riski gündeme geldi. Uluslararası Para Fonu (IMF), İran savaşının uzun süreli yüksek enerji fiyatlarına yol açma riskinin bulunduğunu ve bunun da küresel enflasyonu artırıp ekonomik büyümeyi yavaşlatabileceği konusunda uyardı. IMF, petrol fiyatlarındaki her yüzde 10’luk sürekli artışın küresel enflasyonu yüzde 0,4 artırabileceğini ve küresel büyümeyi yüzde 0,2 azaltabileceğini vurgularken uzun süreli çatışmanın küresel GSYİH büyümesini yüzde 0,3 düşürebileceğini ifade etti. Mart sonunda Brent petrolün varili 108 dolardan işlem görüyor ve yılbaşına göre 47 dolar arttı. OECD ise savaşın küresel ekonomiyi daha güçlü büyüme yolundan saptırdığı konusunda uyardı. OECD, savaşın bu yıl ABD’de enflasyonun yüzde 4’ün üzerine çıkmasına neden olabileceğini, Euro Bölgesi’nde ise GSYİH büyümesinin 2026’da yüzde 0,8’e düşmesinin beklendiğini açıkladı. Daha da kötüsü mart ayının ortasında korkulan kâbus senaryosu gerçekleşti: İran küresel petrol akışının beşte birinin gerçekleştiği ve dünyanın hiçbir yerinde bu açığı kapatabilecek kapasitenin olmadığı Hürmüz Boğazı’nı kapattı. İran, misilleme olarak Körfez bölgesinde füze ve insansız hava aracı saldırılarıyla karşılık verdi. Bahreyn, Kuveyt, Katar, Suudi Arabistan ve Birleşik Arap Emirlikleri’ndeki birçok önemli enerji tesisini vurdu, dünyanın en büyük ham petrol ihracatçısı Suudi Arabistan başta olmak üzere bölgedeki üreticiler ihracat miktarlarının azaldığını açıkladı. Tarihin en büyük tehdidi Petrol arzı şoku ve Körfez’deki üretici ülkelerin stratejik enerji tesislerinin hasar alması savaş sona erse bile enerji piyasalarında uzun vadeli değişime neden olacak gibi görünüyor. Brent türü petrolün varili 100 - 110 dolar seviyesinde dalgalanırken Uluslararası Enerji Ajansı (IEA) Başkanı Fatih Birol, mevcut arz sıkıntısının 1970’lerden daha büyük olduğu konusunda uyardı ve “İran’daki savaş, enerji güvenliğine yönelik tarihin en büyük tehdidi” dedi. Savaş, Suudi Arabistan ve Umman’da üretilen plastik ham maddesinden ve gübreden Brezilya’dan gelen şekere ve Katar’dan gelen helyuma kadar çeşitli emtiaların fiyatını, arzını veya üretimini etkiledi. İhracatçılar büyük kazanç elde ederken Körfez bölgesindeki büyük üreticilerin İran saldırılarında enerji tesislerinde ağır hasarlar yaşaması fiyatlardaki yükselişi gölgede bıraktı. Başta Rusya olmak üzere Irak, Meksika, Kanada, Norveç, Cezayir ve Orta Asya’daki enerji ihracatçıları kazananlar arasında yer alırken, Asya’daki enerji ithalatçıları ise zor durumda kaldı. Özellikle savaş bölgesinin dışında kalan Norveç, Rusya, Avustralya ve Kanada gibi petrol ve gaz üreten ülkeler yüksek fiyatlardan fayda sağlayacak gibi görünüyor. Kârlı çıkan ülkelerin başında petrolün varilinin 100 dolar seviyesine çıkmasıyla önemli bir gelir artışı yaşayan büyük üretici Rusya geliyor. Trump yönetiminin küresel enerji piyasalarını dengelemek amacıyla Rus petrolüne yönelik bazı yaptırımları geçici olarak esnetmesi ise bir başka “bonus” oldu. ABD’nin sağladığı muafiyet, denizde bekleyen yaklaşık 100 - 130 milyon varil Rus petrolünün piyasaya akmasına neden oldu. Yaptırımların gevşetilmesi Rusya ekonomisine günde 150 milyon dolar katkı sağlıyor. Rusya’nın petrol satışları son krizle birlikte artmaya başladı. Son verilere göre deniz yoluyla ham petrol ihracatı son altı ayın en yüksek seviyesine ulaştı. Rusya’nın en büyük petrol müşterisi olan Çin deniz yoluyla ham petrol ihracatının yaklaşık yüzde 47’sini alıyor. Hindistan, yüzde 38 payla Rusya’nın ikinci büyük alıcısı. Bu oranlar İran savaşıyla birlikte keskin biçimde artacak. Körfez ağır hasar aldı Körfez’in petrol ihracatçıları da muazzam kazançlar elde edebilecekti. Ancak Hürmüz Boğazı’nın kapanması ve enerji tesislerinin hasar alması tabloyu tersine çevirdi. Körfez bölgesi, günlük 30 milyon varillik petrol üretimiyle dünya arzının üçte birini karşılıyordu. Küresel sıvılaştırılmış doğal gaz (LNG) ihracatının yaklaşık yüzde 20’sini gerçekleştiren Katar ve BAE’nin doğal gaz sevkiyatları ile Suudi Arabistan, Kuveyt ve Irak gibi ülkelerin petrol ihracatının büyük bölümü Hürmüz üzerinden dünya pazarlarına açılıyordu. Ancak Körfez ülkelerinin petrol ihracatı yüzde 60 seviyesinde düşerken 25,1 milyon varilden 9,7 milyon varile geriledi. Uzmanlara göre Suudi Arabistan, Birleşik Arap Emirlikleri, Katar, Kuveyt, Umman, Bahreyn ve Irak’ın enerji krizinden kaynaklı toplam kaybı günlük 2,3 milyar dolara ulaştı. Norveç, GSYİH’sinin yüzde 19,1’i ile dünyada üçüncü en büyük enerji fazlasına sahip olarak bu durumdan pay alan tek Avrupa ülkesi. Asya ekonomileri zorda Petrol ve ham madde şokundan en çok etkilenen ekonomiler Asya’da yoğunlaşıyor. Çin’in yanı sıra Asya ülkeleri neredeyse tamamıyla ithal petrole bağımlı; başta Tayland, Singapur, Güney Kore, Vietnam, Tayvan ve Japonya... Özellikle Çin kaybedenlerin başını çekiyor. Günde ortalama 11,1 milyon varil petrol ithal eden Çin, ham petrol ithalatının yarısını Orta Doğu’dan temin ediyor ve Hürmüz Boğazı’ndan gelen petrolün payı yüzde 36. Madalyonun diğer yanına bakacak olursak Çin, 2025 yılında 557 milyon ton ham petrol satın aldı, petrol rezervleri tarihi yüksek seviyede ve ithalatta Rusya’ya güveniyor. Ancak Hürmüz Boğazı’nın uzun vadede kapalı kalması Asya devini zora sokabilir. Savaşın uzamasıyla küresel ekonomide yaşanacak olası durgunluk ihracata dayalı Çin ekonomisini de fazlasıyla olumsuz etkileyecek. Bir başka önemli nokta da şu; Pekin’in, rüzgar ve güneş enerjisi ile elektrikli araçlar gibi temiz enerji kaynaklarına yaptığı devasa yatırımlarla yabancı petrole olan bağımlılığını azaltma yönündeki on yıllardır süren çabaları artık meyvesini veriyor. Japonya petrol ihtiyacının yaklaşık yüzde 78’ini, Güney Kore ise yüzde 63’ünü Hürmüz Boğazı’ndan geçen ithalatla karşılıyor. Enerji ithalatının GSYİH’ye oranı anlamına gelen enerji açığı bakımından Tayland, yüzde 7,4 ile belki de en kötü durumdaki ekonomi, onu Güney Kore, Singapur, Vietnam ve Tayvan takip ediyor. Japonya, Hindistan ve Türkiye de enerji açığı konusunda yüksek oranlara sahip. Dünyanın en büyük LNG ithalatçılarından biri olan Japonya, ayrıca Hürmüz’den geçen LNG’nin en büyük müşterilerindendi. Ancak bu koridorun kapanması üzerine, Japonya kömüre döndü. Enerji üretimi için olağanüstü önlem olarak Japonya, kömürle çalışan enerji santrallerinin çalışmasına ilişkin kısıtlamaları bir yıllık sınırlı bir süre için kaldırma kararı aldı. Hindistan da hem arz hem de finansal cephelerde darbe aldı. Enerji ithalatının yarısı Körfez ülkelerinden gelen Hindistan’da yemek pişirmek için kullanılan gazda bile yaygın kıtlıklar var. Avrupa’ya şok üzerine şok Avrupa’nın durumu Asya’ya göre daha az vahim ancak yine de rahatsız edici. Kıtadaki her büyük ekonomi net enerji ithalatçısı. Yunanistan, GSYİH’sinin yüzde 2,4’ü oranında enerji ithalatı ile en çok etkilenen ülke, onu yüzde 2 ile İtalya, yüzde 1,8 ile İspanya ve yüzde 1,7 ile Fransa ve Polonya takip ediyor. Kıtanın sanayi motoru olan Almanya ise yüzde 1,5’lik bir enerji açığı veriyor. Rusya’dan doğal gaz şokunu atlatamayan Avrupa dört yıl sonra İran’daki savaş ile fabrikalarını canlandırma çabalarına yeni bir meydan okuma ile karşı karşıya... Artan enerji maliyetleri, Avrupa’yı ciddi bir “sanayisizleşme” tehdidiyle baş başa bırakırken büyüme umutlarını gölgeleyerek resesyon riskini artırdı. Ayrıca enerji ve gübre fiyatlarındaki artış, gıda tedarik zincirlerini de etkileyerek enflasyonist baskıyı yeniden canlandırdı. 2026’da Euro Bölgesi’nde savaş nedeniyle büyümenin yüzde 0,4 azalması, enflasyonun ise 1,5 puan artması bekleniyor. Doğal gaz fiyatları savaşın başlamasından mart sonuna yüzde 70’ten fazla arttı. Avrupa’da savaş başlamadan önce megavat saat başına 32 euro seviyesinde olan doğal gaz fiyatları 19 Mart’ta 62 euro’ya dayandı, 27 Mart’ta ise 54,5 euro’da... Katar’ın LNG üretimini durdurması ve mevcut LNG kargolarının yüksek fiyat veren Asya pazarına yönelmesi, Avrupa’nın tedarik kapasitesini zayıflatıyor. Ham madde sıkıntısı Sadece enerji değil diğer emtialar da yükseliyor ve arz sıkıntısı baş gösterdi. Savaş, Suudi Arabistan ve Umman’da üretilen plastik ham maddesinden ve gübreden Brezilya’dan gelen şekere ve Katar’dan gelen helyuma kadar çeşitli emtiaların fiyatını, arzını veya üretimini etkiledi. Körfez bölgesi, dünyanın gıda üretimini besleyen ve dünyanın en büyük azotlu gübre ihracatının önemli bir bölümünü sağlıyor. Katar, Suudi Arabistan, Bahreyn ve Umman yılda toplam 15 milyon ton üre, diamonyum fosfat ve susuz amonyak üretiyor. Bu da gıda fiyatlarında dalgalanma yaratabilir. IMF’nin eski baş ekonomisti Maurice Obstfeld, ABD de dahil olmak üzere önemli tarımsal üreticilerin savunmasız durumda olduğunu belirterek “Tarımsal verimliliğin zaten zorlandığı düşük gelirli ülkelerde bu durumun etkileri yıkıcı olacak. Bu ek maliyet bileşenini de eklediğinizde, önemli gıda kıtlığı olasılığı ortaya çıkıyor” dedi. Savaştan doğal gaz işleme yan ürünü olan ve Katar’ın küresel arzın yaklaşık üçte birini sağladığı helyum da etkilendi. Helyum, bilgisayar çiplerinin üretiminde hayati bir ham madde. Küresel çip üretiminin merkezleri olan Güney Kore ve Tayvan hem petrol hem de helyum arzındaki sıkıntı nedeniyle zor bir geçitten geçiyor. Savaş nedeniyle alüminyum ve kömür gibi diğer endüstriyel ham maddelerde de sıkıntı yaşanıyor. İhracat odaklı eritme kapasitesinin yoğunlaştığı Körfez bölgesi küresel alüminyum üretiminin yaklaşık yüzde 9’unu oluşturuyor. Hollanda merkezli ING Bank uzmanları, Körfez’de ciddi bir aksama senaryosunda alüminyumun ton başına 4 bin dolara ulaşabileceğine tahmin ediyor. Alüminyumun tonu mart sonunda Londra’da 3 bin 285 dolardan işlem görüyor. Kömür fiyatları ise Çin’in petrol ve doğal gazda arz sıkıntısını telafi etmek için artan talebiyle mart sonu itibarıyla son bir ayda yüzde 17,5 arttı. Merkez bankaları kararsız İran savaşı, merkez bankalarını da zor durumda bırakıyor. Yüksek enerji fiyatları enflasyonu besliyor ve ekonomiye zarar veriyor. Merkez bankacıları şöyle bir ikilemde: Enflasyonu dizginlemek için faiz oranlarını yükseltmeli mi yoksa ekonomiyi canlandırmak için düşürmeli mi? Faiz oranlarının genel olarak aşağı çekildiği bir dönemde, enerji fiyatlarına bağlı arz şokunun ücretlere ve hizmet maliyetlerine yayılması durumunda merkez bankaları yeniden faizleri artırmayı düşünebilir. Ancak bunun geçici bir şok ya da enflasyonda kalıcı bir sıçramaya neden olacak süreç olduğu konusunda karar vermek oldukça güç. Bazı uzmanlar, petrol fiyatlarının 70 - 80 dolar aralığına geri dönebilmesi durumunda küresel ekonominin geçici şoku absorbe edebileceğini iddia ediyor. Ancak bu tamamen İran savaşının süresine bağlı... Ekonomist Muhammed El-Erian’ın vurguladığı gibi kısa vadeli enerji arzı kesintilerinden uzun vadeli yapısal hasara doğru bir kayma tetiklendi ve bunun daha geniş kapsamlı sonuçları olacak. Savaş küresel ekonomik refah ve finansal istikrar için artan bir tehdit oluşturuyor. Yıkanlar ve yapanlar kazanıyor Petrol en belirgin kazanan sektör ise savunma sektörü “en trajik kazanan” diyebiliriz. ABD’nin en büyük savunma şirketleri, RTX Corporation (eski adıyla Raytheon), Lockheed Martin, Boeing, Northrop Grumman, BAE Systems, L3Harris ve Honeywell Aerospace’in CEO’ları Beyaz Saray’daki bir toplantının ardından silah üretimini dört katına çıkarmayı kabul ettiler. Bu şirketlerin milyarlarca dolarlık sipariş birikimi bulunuyor. Özellikle, Lockheed Martin, RTX Corporation, Northrop Grumman, Boeing ve L3Harris, birçok ülkenin GSYİH’sini gölgede bırakan siparişlere sahip. Trump, ABD’nin askeri harcamalarını 2027 yılına kadar 1,5 trilyon dolara çıkarmayı hedefliyor. Ayrıca savaş sona erdiğinde ve yeniden inşa kampanyası başladığında çok sayıda enerji tesisi ve liman için rekabet edecek çokuluslu mühendislik devleri de kazananlar arasında yer alacak. Petrol ve doğal gaz mühendisliği ve hizmet kollarında önemli paya sahip büyük firmalar arasında ABD’li Schlumberger, Halliburton, Baker Hughes ve Bechtel ile İtalya’nın Saipem, Fransa’nın Technip, Hindistan’ın Larsen and Toubro ve Çin’in devlet şirketi CNPC yer alıyor. Kazananlar Yükselen fiyatlar enerji devlerine yarayacak Kazananlar listesinin başında enerji şirketleri geliyor. ABD Başkanı Trump’ın petrol fiyatları 100 dolara vurduğunda sosyal medyada, “ABD, açık ara dünyanın en büyük petrol üreticisi, bu nedenle petrol fiyatları yükseldiğinde çok para kazanıyoruz” diye yazması oldukça anlamlı. Çünkü özellikle Amerikan petrol üreticilerinin, savaşın başından mart sonuna kadar ham petrol fiyatlarında yaşanan yüzde 60’lık artıştan, yalnızca mart ayında 5 milyar dolarlık ek nakit akışı sağlayacağı tahmin ediliyor. Petrol fiyatları yıl boyunca varil başına ortalama 100 dolarda seyrederse sektörün sadece üretimden 63,4 milyar dolarlık bir artış elde edeceği öngörülüyor. Enerji hisseleri bu fiyat artışlarını yansıtıyor. Örneğin Exxon Mobil hisseleri 27 Mart itibarıyla bir ayda yüzde 12, Chevron ise yüzde 13 arttı. Daha küçük şirketlerden Cheniere Energy yüzde 25, LNG tedarikçisi Venture Global hisseleri ise yüzde 75 yükseldi. Kaybedenler Türbülanstan da beter Havacılık sektörü pandemiden bu yana en büyük varoluşsal krizle karşı karşıya. 28 Şubat’tan bu yana 60 binden fazla uçuş iptal edildi, 6 milyonun üzerinde yolcu etkilendi. Jet yakıtı maliyetlerinde yüzde 200’e ulaşan artış havayollarının bilançolarında devasa delikler açıyor. Brent petrolün varil başına fiyatındaki her 10 dolarlık artış, havayollarının maliyetlerini doğrudan yüzde 3 ila 5 arasında artırıyor. Ayrıca İran hava sahasının sivil uçuşlara kapanması, Asya ile Avrupa arasındaki en kısa rotanın felç olması demek ve alternatif rotalar uçuş sürelerini iki ila dört saat arasında uzatıyor. Orta Doğu bağlantılı uçuşlarda yüzde 70’e varan rezervasyon iptalleri yaşandı. Emirates ve Qatar Airways, operasyonlarını büyük oranda durdurdu. United, American Airlines, Lufthansa, Air France, KLM gibi devler yakıt maliyetleri, rotaların uzaması ve uluslararası talep çöküşü nedeniyle zor dönemden geçiyor.