Kuzey İsveç'teki Malmberget madeni İsveç'in ekonomik tarihinde önemli bir rol oynadı. Şimdi de Avrupa'da sürdürülebilir nadir toprak elementleri tedarik zinciri oluşturma çalışmalarının ilk aşamasını oluşturuyor. Bu mineraller, elektrikli otomobillerden rüzgar türbinlerine, veri merkezlerinden savunma ekipmanlarına kadar pek çok alanda kullanılmaları nedeniyle 21. yüzyılın belirleyici emtialarından bazıları haline geldi. Özellikle Çin'den yapılan ithalat başta olmak üzere Avrupa'nın dışa bağımlılığını azaltmak, bu malzemelerin giderek daha fazla ekonomik baskı aracı olarak kullanılmasıyla acil bir meseleye dönüştü.
İskandinav bölgesi, bu çabanın temel taşlarından biri olarak öne çıkıyor. Bölge, Avrupa kıtasının bilinen en büyük yataklarını, bol miktarda temiz enerji kaynağını ve köklü madencilik uzmanlığını bir araya getiriyor. Malmberget madenini işleten İsveç devlet şirketi LKAB, özellikle avantajlı bir konumda bulunuyor. Bunun nedeni, söz konusu minerallerin şirketin kârlı demir madenciliği faaliyetlerinin yan ürünü olması. Dolayısıyla şirketin her şeye sıfırdan başlaması gerekmiyor.
Çin modeli
Ancak yalnızca madencilik yeterli olmayacak. Başarıya ulaşmak için Avrupa'nın Çin'in uyguladığı modeli örnek alması gerekiyor. Çin, hükümet desteği sayesinde devasa rezervlerini tam anlamıyla değerlendirebilmek amacıyla büyük ölçekli işleme ve rafinaj kapasitesi oluşturmayı başardı. Grönland'da bir arama projesi bulunan Amaroq Ltd.'nin CEO’su Eldur Olafsson, "Batı dünyasında nadir toprak elementlerinin tüm tedarik zincirinde gerçekten başarılı olmak istiyorsak, yalnızca nadir toprak madenciliğini değil, Çin gibi düşünmeyi de öğrenmemiz gerekiyor" dedi.
Avrupa Birliği'nin (AB) Tahmini Kritik Hammaddeler Yasası kapsamında geliştirilmek üzere belirlediği onlarca stratejik projeyi tamamlamak 43 milyar euro’nun (48 milyar dolar) üzerinde bir maliyet gerektirecek. Bu tahmin AB kaynaklarına dayanıyor. LKAB'nin bazı faaliyetleri ve diğer birkaç nadir toprak elementi projesi de bu kapsamda yer alıyor. Ancak hiçbir şey yapmamanın maliyeti çok daha yüksek. Uluslararası Enerji Ajansı (IEA) özellikle otomotiv, elektronik ve havacılık gibi sektörlerde yoğunlaşan tedarik kesintilerinin 1,5 trilyon dolara varan ekonomik kayıplara yol açabileceğini öngörüyor. Söz konusu sermaye maliyetlerinin kamu kaynakları ve özel yatırımların bir araya getirilmesiyle karşılanması planlanıyor.
Küresel üretimin yüzde 90’ından fazlası Çin’in elinde
İskandinav hükümetleri, gelişmekte olan tedarik zincirini desteklemek için kaynak ayırmaya başlıyor. Arama faaliyetlerinden işleme ve ayrıştırmaya kadar uzanan projelere hibe ve araştırma fonları sağlanıyor. AB'nin nadir toprak elementleri de dahil olmak üzere kritik mineral projeleri için 3 milyar euroluk bir fonu bulunuyor. Ancak bugüne kadarki kaynaklar, Çin'in harcamalarının yanı sıra kendi bağımlılığını azaltmak için harekete geçen ABD'nin harcamalarının da oldukça gerisinde kalıyor.
Çin, mıknatıs üretiminde kullanılan nadir toprak elementlerinin küresel maden üretiminin yaklaşık yüzde 60'ını karşılıyor. Rafinaj söz konusu olduğunda ise hakimiyeti çok daha güçlü ve küresel üretimin yüzde 90'ından fazlasını elinde bulunduruyor. Brüksel merkezli düşünce kuruluşu Bruegel'de araştırma analisti olarak görev yapan Madalena Barata da Rocha, Çin'in bu tedarik zincirini "bir silah olarak kullanmaya istekli ve bunu yapabilecek kapasiteye sahip olduğunu" gösterdiğini söyledi. Avrupa, 2025 yılında Pekin'in nadir toprak elementleri ve batarya malzemelerine yönelik ihracat kısıtlamalarını sıkılaştırmasıyla bu yoğunlaşmış tedarik yapısının risklerini yakından deneyimledi. AB'nin bazı sanayilerini korumak amacıyla çeşitli ithalat kalemlerine kısıtlamalar getirmesiyle gerilimler devam ediyor.
Tek proje Malmberget değil
Malmberget'te gece boyunca gerçekleştirilen patlatma çalışmaları yalnızca başlangıç. Demir cevheri ayrıştırılıyor ve ortaya çıkan yan ürün, apatit konsantresi elde etmek için çeşitli aşamalardan geçiriliyor. Bu konsantre daha sonra işlenerek fosforik asit ve nadir toprak elementleri üretiminde kullanılabiliyor.
Yaklaşık 190 kilometre güneyde, Lulea kentindeki sıradan görünümlü bir sanayi binasında, tedarik zincirinin bir sonraki aşaması pilot işleme tesisinde hayata geçirilmeye başlanıyor. Planlanan takvime uygun şekilde tamamlanan tesiste artık sıcak devreye alma aşamasına geçiliyor. Bu aşamada sistemin gerçek çalışma koşullarında amaçlandığı gibi performans gösterdiğinden emin olmak için tüm ekipman ve süreçler kademeli olarak test ediliyor.
LKAB şu ana kadar yaklaşık 800 milyon İsveç kronu (85 milyon dolar) yatırım yaptı. 2030'lu yılların başlarında faaliyete geçmesi beklenen tam ölçekli bir tesisin maliyeti ise milyarlarca İsveç kronunu bulacak. Şirketin özel ürünlerden sorumlu kıdemli başkan yardımcısı Darren Wilson, yatırımın büyük bölümünün LKAB tarafından karşılanacağını, ancak projenin İsveç ve Avrupa açısından taşıdığı önem nedeniyle diğer finansman seçeneklerinin de değerlendirildiğini söyledi. Wilson, "Buradaki mesele kendi kendine yeterli olmak değil, bağımlılığı azaltmak. Stratejik açıdan anlamlı bir fark yaratacak kadar üretim yapabilmek" dedi.
Dış bağımlılık
Avrupa'nın planları tedarik zincirinin tamamını kapsıyor. LKAB aynı zamanda Norveçli rafinaj şirketi REEtec'in en büyük hissedarı konumunda. Estonya'da bulunan bir nadir toprak elementi mıknatıs fabrikası da ticari üretime başladı. Fabrikanın sahibi Neo Performance Materials Inc., bu gelişmeyi eylül ayında duyurdu.
Yıllarca ithalat yapmak daha kolay bir seçenek olarak görüldü. Yüksek maliyetler ve belirsiz getiriler, nadir toprak elementlerini Batı'nın en büyük madencilik şirketlerinin çoğu için cazip olmayan bir yatırım alanına dönüştürdü. Bu durum, Avrupa'nın Rus doğal gazına olan bağımlılığında olduğu gibi tehlikeli bir dışa bağımlılık yarattı. AB Sanayi Komiseri Stéphane Séjourné, "Ortada stratejik bir kırılganlık var ve bunu azaltmakta kararlıyız" dedi. Séjourné sözlerini şöyle sürdürdü: "Bu, kaynaklarımızın bulunduğu yerlerde Avrupa'daki madencilik faaliyetlerini artırmak, aynı zamanda daha fazla işleme ve geri dönüşüm yapmak ve tedarik kaynaklarımızı çeşitlendirmek anlamına geliyor."
LKAB'nin bazı projeleri AB tarafından Stratejik Proje olarak sınıflandırıldı. Bunlar arasında henüz geliştirilmemiş olan Kuzey İsveç'teki Per Geijer yatağı da bulunuyor. Bu yatak, LKAB'nin halihazırda işlettiği cevher yataklarına kıyasla çok daha yüksek konsantrasyonlarda nadir toprak elementleri ve fosfor içeriyor.
AB ayrıca, şirketler ve özel yatırımcılar için gelir güvencesi oluşturmak amacıyla gelecekteki üretimi satın almaya yönelik alım anlaşmalarını da teşvik ediyor. Bölge genelinde, Amaroq'un Grönland'daki Ilua projesi ve Finlandiya'daki Sokli projesi de dahil olmak üzere çeşitli geliştirme aşamalarında bulunan çok sayıda saha mevcut. Sokli projesinin geliştirme maliyetinin 1,5 milyar euro’ya kadar ulaşabileceği tahmin ediliyor. Amaroq'un en büyük hissedarlarından biri olan Danimarka İhracat ve Yatırım Fonu'nun CEO'su Peder Lundquist, "Serbest piyasa ekonomisi tek başına bu dönüşümü gerçekleştiremez" dedi. Çin'i kastederek, "En iyilerden öğrenmemiz gerekiyor" diye ekledi.
“Bu girişimler hayati önemde”
Bir diğer proje ise Norveç'teki Fen Carbonite Kompleksi. Tahmini 15,9 milyon metrik ton toplam nadir toprak elementi oksidi rezerviyle Avrupa'nın en büyük yatağı olabilir. Projeyi geliştiren Rare Earths Norway, bu ay sahada bir pilot işleme tesisi kurulacağını duyurdu. Tesisin maliyetinin yaklaşık üçte biri kamu kaynaklarından karşılanacak. Şirket ayrıca gelecekteki herhangi bir yatırım kapsamında devletin ortaklık veya mülkiyet üstlenmesine açık olduğunu belirtti.
Şimdilik kıta genelindeki üreticiler ve onların müşterileri, riskli bir tedarik zincirine yüksek ölçüde bağımlı olmaya devam ediyor. Höganas AB, nadir toprak elementlerini ağırlıklı olarak enerji, havacılık ve savunma sektörlerine yönelik yüzey kaplama malzemelerinde kullanıyor ve bu malzemeleri Çin'den tedarik ediyor. Şirketin CEO'su Henrik Ager, Avrupa'nın bu alandaki girişimlerini hayati önemde görüyor.