Hayatımız boyunca başarıyı ölçmeye çalışıyoruz.
Daha iyi bir üniversite, daha yüksek bir makam, daha büyük bir şirket, daha fazla servet, daha geniş bir etki alanı… Özgeçmişimizi güçlendirmek, görünür olmak ve iz bırakmak için yıllar harcıyoruz. Kariyer basamaklarını tırmandıkça doğru yolda olduğumuza inanıyoruz.
Oysa yaş ilerledikçe insan, gerçek bilançonun ne CV’sinde ne de banka hesabında saklı olduğunu fark ediyor.
Asıl soru çok daha yalın: Bugün hayatınız sona erse, insanlar hakkınızda ne yazardı?
Hangi görevlerde bulunduğunuzu mu?
Yoksa nasıl bir insan olduğunuzu mu?
Bu soruyu bana yıllardır hayranlıkla takip ettiğim bir İngiliz gazetecilik geleneği düşündürüyor: “obituary”.
Türkçeye çoğu zaman “vefat yazısı” diye çevriliyor. Bana göre bu eksik bir karşılık. Çünkü iyi bir obituary ölümü değil, hayatı anlatır. Bir insanın hangi makamlara geldiğini değil, neden hatırlandığını; hangi görevleri üstlendiğini değil, ardında nasıl bir iz bıraktığını ortaya koyar. Özgeçmişini değil, karakterini yazar.
Hayatı anlatan yazılar
Yıllardır The Times, The Daily Telegraph, Financial Times ve The Guardian gazetelerinin obituary sayfalarını büyük bir ilgiyle okurum. Bana göre bunlar gazeteciliğin en zarif ve en zor alanlarından biridir.
İlginç olan, bu yazıların çoğunun ölüm gerçekleştikten sonra alelacele yazılmamasıdır. Topluma, iş dünyasına, siyasete veya bilime önemli katkılar sunmuş insanlar için metinler çoğu zaman onlar hayattayken hazırlanır. Gazeteciler, tarihçiler ve yakın çalışma arkadaşları yıllarca araştırır, yazar ve arşivler. Günü geldiğinde yalnızca son bilgiler eklenir.
Bu bana her zaman çok medeni bir gelenek gibi geldi. Çünkü ölümün ilk saatlerinde duygular konuşur. Zaman geçtikçe ise hafıza, hakkaniyet ve ölçü devreye girer.
Belki de bu yüzden ben de uzun yıllardır gerçekten iz bıraktığına inandığım insanların ardından birkaç satır yazmayı kendime sessiz bir sorumluluk olarak görüyorum. Çünkü birkaç gün sonra geriye çoğu zaman aynı cümleler kalıyor:
“Başımız sağ olsun.”
“Mekânı cennet olsun.”
“Çok üzüldük.”
Oysa her insan bundan çok daha zengin bir hikâyeyi hak ediyor.
Deng Xiaoping’den öğrendiğim ders
Pekin’de diplomat olarak görev yaptığım yıllardı. Deng Xiaoping artık hayatının son dönemindeydi. Ölümünün birkaç gün içinde açıklanacağını öğrendim içeriden güçlü bir kaynaktan. Aynı günlerde Hong Kong’un Britanya’dan Çin’e devrine ilişkin hazırlıklar sürüyor, Pekin yönetiminin bu tarihî ana Deng hayattayken ulaşmayı arzuladığı değerlendiriliyordu.
Diplomattım ama gazetecilik merakımı hiç kaybetmedim. Milliyet Gazetesi Genel Yayın Yönetmeni Derya Sazak’ı aradım.
“Deng Xiaoping’in ölümünü yakında açıklayacaklar. Yazıyı şimdiden hazırlayayım, dünyada herkesten önce yayınlayın.” dedim.
Günlerce çalıştım. Çocukluğunu, Fransa yıllarını, Mao ile ilişkisini, Kültür Devrimi’nde yaşadıklarını, reformlarını, başarılarını ve çelişkilerini anlatan kapsamlı bir yazı dizisi hazırladım.
Yazılar ölüm ilanından hemen önce yayımlandı. Ertesi gün Deng Xiaoping’in ölümü resmen açıklandı.
O gün çok önemli bir ders öğrendim: İyi bir obituary, ölüm üzerine değil, hayat üzerine yazılır.
Gerçek büyüklük sessizdir
Yıllar sonra Londra’da buna benzer başka bir ders aldım.
Çalıştığım uluslararası enerji şirketinin yönetim kurulu başkanı, Orta Asya konusunda sıra dışı bir isimle çalışmamı önerdi. Ayda bir kez küçük bir restoranda buluşurduk. Masamızda ne PowerPoint sunumları ne de kalın dosyalar olurdu. Yaşanmış hikâyeler konuşurduk. Afganistan’dan Kazakistan’a, Pakistan’dan Hindistan’a uzanan coğrafyanın görünmeyen gizli şifrelerini, dengelerini anlatırdı.
Yaklaşık bir buçuk yıl birlikte çalıştık.
Bir gün toplantımızı erkene almak istedi.
Masaya oturur oturmaz sakin bir ses tonuyla, “İki ay sonra öleceğim.” dedi.
Tedavisi olmayan bir hastalığı vardı.
Yerine çalışabilecek birkaç isim önerdi. Sonra da “Kalan zamanımı ailemle geçirmek istiyorum.” diye ekledi.
Ne dramatikti ne de öfkeliydi.
Hayatı olduğu gibi kabul etmişti.
İki ay sonra The Daily Telegraph‘ta yayımlanan obituary’sini gördüğümde büyük bir şaşkınlık yaşadım.
Meğer Tony Blair’in en yakın çalışma arkadaşlarından biriymiş. Üç ülkede büyükelçilik yapmış, BBC’de üst düzey görev üstlenmiş, ardından Oxford Üniversitesi’nde Orta Asya İncelemelerl Merkezi başkanlığını yapıyormuş.
Bir buçuk yıl boyunca bunların hiçbirini bana anlatmamıştı. Ben de sormadım güçlü referansı olduğu için.
İşte o gün gerçek büyüklüğün çoğu zaman sessiz olduğunu öğrendim.
Benzer duyguyu İskoç asıllı sevgili dostum William Carrocher’ın ardından da yaşadım. Ailemizin doğal üyesi idi. Kendisine İngiliz denilmesinden hoşlanmazdı. Onunla daha çok tarihten, Türkiye’den, kitaplardan ve hayattan konuşurduk. Vefatından sonra yayımlanan obituary’sini okuyunca, yıllardır tanıdığımı sandığım dostum hakkında bilmediğim ne kadar çok şey olduğunu fark ettim. Kraliçe ile çalışmış yakından, önemli diplomasi masalarında da. Dalay Lama’nın en iyi dostlarından birisi. En son BBC genel müdür yardımcısı idi.
Gerçek özgüven belki de budur.
İnsan, kim olduğunu sürekli anlatma ihtiyacı hissetmiyorsa gerçekten kendisinden emindir.
“Benim Obituary’mi Ben Ölmeden Yaz”
Yakın dostlarımdan Cumhur Doğan yıllardır bana aynı ricada bulunur:
“Benim obituary’mi ben ölmeden yaz.”
İlk duyduğumda gülmüştüm.
“Cumhur,” dedim, “gerçek düşüncelerimi yazarsam belki dostluğumuz bozulur.”
Hiç düşünmeden cevap verdi:
“Tam da bu yüzden istiyorum.”
Sonra ekledi:
“İnsan öldükten sonra herkes güzel şeyler söyler. Ben ise yaşarken hakkımda gerçekten ne düşündüğünü bilmek isterim. Eksiklerimi göreyim, katılmadığım yerlere itiraz edeyim, haklı bulduklarımı değiştireyim.”
Bu söz beni uzun süre düşündürdü.
Şirketlerde performans değerlendirmeleri yapıyoruz. Kurumların muhasebesini çıkarıyoruz.
Peki kendi hayatımızın muhasebesini ne kadar yapıyoruz?
Liderlik bilançoda ölçülmez
İş dünyasında başarıyı ciroyla, piyasa değeriyle ve büyüme rakamlarıyla ölçüyoruz.
Bunların hepsi önemlidir.
Ama hiçbiri tek başına yeterli değildir.
Gerçek liderlik, görev sona erdiğinde geride kalan insanlarda görülür.
Hayatım boyunca öyle yöneticiler gördüm ki şirketlerini büyüttüler ama gönülleri küçüldü. Bir de makamları çoktan geride kalmış olmasına rağmen hâlâ saygıyla anılan insanlar tanıdım.
Belki de her CEO’nun kendisine sorması gereken soru şudur:
“Ben bu kurumdan ayrıldıktan sonra insanlar beni unvanımla mı, karakterimle mi hatırlayacak?”
Bir cenaze bazen bir hayatın özeti olur
Hayatım boyunca çok farklı cenazelere katıldım.
Bazılarında iğne atsanız yere düşmezdi. İnsanlar yalnızca görevlerini yerine getirmek için değil, son bir teşekkür ve vefa borcunu ödemek için oradaydı.
Bazılarında ise büyük makamlar ve gösterişli unvanlar geride kalmasına rağmen derin bir sessizlik vardı.
Zaman zaman dünyanın bazı ülkelerinde cenazeleri kalabalık göstermek için para karşılığında yas tutan veya törene katılan kişilerin tutulduğuna dair haberler de okuyoruz.
Doğruysa, bundan daha hüzünlü bir tablo düşünemiyorum.
Kalabalık kiralanabilir.
Ama sevgi kiralanamaz.
Protokol hazırlanabilir.
Ama saygı satın alınamaz.
Ölüm, belki de itibarın satın alınamadığı tek gündür.
Asıl mirasımız
Kırk yılı aşkın diplomasi, uluslararası kuruluşlar ve iş dünyası tecrübem boyunca devlet başkanlarıyla, CEO’larla, yatırımcılarla, akademisyenlerle ve dünyanın dört bir yanından sıra dışı insanlarla aynı masalarda oturdum.
Bugün geriye dönüp baktığımda onların hangi makamda olduklarını değil, bana nasıl hissettirdiklerini hatırlıyorum.
Verdikleri sözü tutup tutmadıklarını…
Güç ellerindeyken alçakgönüllü kalıp kalmadıklarını…
Zor zamanlarda yanlarında olmak isteyip istemediğimi…
Sanırım hayatın gerçek muhasebesi de budur.
Makamlar geçicidir.
Şirketler satılır.
Servet el değiştirir.
Başarı listeleri unutulur.
İnsanların hafızasında kalan ise karakterdir.
Sonunda hepimiz birkaç sayfalık bir hikâyeye dönüşeceğiz.
O hikâyeyi yönettiğimiz şirketler değil, dokunduğumuz hayatlar yazacak.
Kazandığımız servet değil, inşa ettiğimiz güven konuşulacak.
Ve belki de hayatın sonunda kendimize soracağımız en önemli soru şu olacak:
Arkamdan kaç kişinin geldiği değil, kaç kişinin gerçekten üzülerek geldiği…
Çünkü iyi yaşanmış bir hayatın en güzel obituary’si gazetelerde yayımlanan değil, insanların hafızasında yaşamaya devam edendir.