“Petrolü tankerle, gazı boru hattıyla, elektriği kabloyla taşıyabilirsiniz. Suyun yerine ise koyabileceğiniz başka hiçbir şey yok. 21. yüzyılın en sert jeopolitik mücadelelerinden bazıları enerji yataklarının değil, nehirlerin, barajların ve yeraltı sularının çevresinde şekillenebilir. Türkiye de bu yeni haritanın tam ortasında.”
Yıllardır enerji güvenliğini konuşuyoruz. Petrol nereden gelecek? Doğal gaz boru hatlarını kim kontrol edecek? Kritik mineraller kimin elinde? Nükleer yakıt zincirinde kim kime bağımlı?
Oysa bütün bunların gerisinde daha temel bir stratejik kaynak var: su.
Petrol olmadan ekonomi ağır yara alır. Elektrik kesilirse hayat felç olur. Ama su yoksa yalnızca ekonomi değil, hayatın kendisi durur.
Dünyada bugün 2,1 milyar insan hâlâ güvenli şekilde yönetilen içme suyuna erişemiyor. Yaklaşık 4 milyar insan, yani dünya nüfusunun yarısı, yılın en az bir ayında su stresiyle karşı karşıya. İnsanlığın kullandığı suyun yaklaşık yüzde 70’i gıda üretimine gidiyor. 2050’ye doğru talebin daha da artması bekleniyor.
Dolayısıyla suyu artık yalnızca çevre veya iklim başlığı altında tartışmak büyük hata olur.
Su; ulusal güvenlik, gıda, enerji, göç, ekonomi ve dış politika meselesidir.
Suyun jeopolitiği petrolden daha acımasız
Petrolü dünyanın öbür ucundan tankerle getirebilirsiniz. LNG’yi gemilere yükleyebilirsiniz. Elektriği enterkonnekte hatlarla sınır ötesine taşıyabilirsiniz.
Su çok daha farklıdır.
Coğrafyaya, yağışa, nehir havzalarına ve yeraltı rezervlerine bağımlıdır. Büyük miktarlarda uzun mesafelere taşınması pahalıdır. Yerine geçebilecek başka bir madde de yoktur.
Daha önemlisi, nehirler siyasi sınırları tanımaz.
Bir ülkede doğar, başka ülkelerden geçer, üçüncü bir ülkede denize ulaşır. Yukarı havzadaki devlet baraj yaptığında aşağı havzadaki ülke bunu yalnızca hidroelektrik veya sulama yatırımı olarak görmeyebilir. Kendi tarımına, elektriğine ve hatta ulusal güvenliğine müdahale olarak algılayabilir.
Bu yüzden geleceğin stratejik haritalarında petrol ve doğal gaz boru hatlarının yanında nehir havzalarını, barajları, akiferleri ve büyük tarım bölgelerini de görmek zorundayız.
İndus’tan Nil’e: Geleceğin fay hatları
Hindistan ile Pakistan arasındaki İndus sistemi bunun en çarpıcı örneklerinden biri.
İki nükleer güç arasında 1960’tan beri yürürlükte bulunan İndus Suları Antlaşması savaşlara rağmen uzun yıllar ayakta kaldı. Bu aslında su diplomasisinin büyük başarılarından biridir. Ancak Hindistan-Pakistan gerilimi yükseldiğinde su da kaçınılmaz biçimde stratejik baskının parçasına dönüşüyor.
Nil’de başka bir model görüyoruz.
Etiyopya’nın Büyük Etiyopya Rönesans Barajı Addis Ababa açısından kalkınma, elektrik ve ekonomik bağımsızlık projesi. Mısır açısından ise Nil neredeyse varoluşsal önemde. Sudan’ın da kendine özgü çıkarları var.
Aynı yapı bir ülke için hidroelektrik santrali, diğer ülke için ulusal güvenlik tehdidi olarak algılanabiliyor.
Benzer gerilim potansiyeli Orta Asya’da Amu Derya ve Sir Derya’da, Güneydoğu Asya’da Mekong’da, Güney Asya’da Ganj-Brahmaputra-Meghna sisteminde ve Afrika’nın birçok sınır aşan havzasında mevcut.
Ancak “geleceğin savaşları su için çıkacak” demek meseleyi fazla basitleştirir.
Su tek başına nadiren savaş çıkarır.
Asıl tehlike; su kıtlığının milliyetçilik, sınır anlaşmazlıkları, yoksulluk, gıda güvensizliği, enerji darboğazları, göç ve zayıf devlet kurumlarıyla birleşmesidir.
O zaman su mevcut gerilimleri hızlandıran stratejik bir çarpana dönüşür.
Türkiye su zengini değil
Türkiye açısından belki de en önemli zihniyet değişikliği burada gerekiyor.
Üç tarafımız denizlerle çevrili diye su zengini değiliz.
Türkiye’de kişi başına yıllık kullanılabilir su miktarı bugün yaklaşık 1.301 metreküp seviyesinde. Bu rakam bizi su stresi yaşayan ülkeler arasına yerleştiriyor.
Yıllık ortalama yağışımız yaklaşık 574 milimetre. Dünya ortalaması ise yaklaşık 990 milimetre.
Daha önemlisi, nüfus artışı, kentleşme, iklim değişikliği ve yağış rejimindeki bozulma nedeniyle kişi başına düşen su miktarı aşağı doğru gidiyor.
Türkiye’nin su meselesi dolayısıyla yalnızca İstanbul’da barajların doluluk oranı ya da yaz aylarında Bodrum ve Çeşme’deki kesintiler değildir.
Mesele çok daha büyük.
Konya’daki çiftçinin üretimi, Anadolu’daki yeraltı suları, İstanbul’un içme suyu, sanayinin ihtiyacı, hidroelektrik üretimi, gıda fiyatları ve gelecekteki iç göç aynı denklemin parçalarıdır.
Fırat ve Dicle: Türkiye’nin büyük stratejik dosyası
Türkiye’nin önündeki en hassas jeopolitik alanlardan biri Fırat-Dicle havzasıdır.
Türkiye yukarı kıyıdaş ülke. Suriye ve Irak aşağı havzada.
İklim değişikliği, kuraklık, nüfus artışı ve sulama ihtiyacı yoğunlaştıkça bu havzanın stratejik önemi daha da artacaktır.
Türkiye’nin elindeki coğrafi avantajı bir “su silahına” dönüştürmesi gerektiğini düşünmüyorum.
Tam tersine.
Türkiye su diplomasisinde bölgesel liderliğe oynamalıdır.
Çünkü Irak’ta tarım çökerse bunun sonucu yalnızca Irak’ta kalmaz. Suriye’de uzun süreli kuraklık ve su kıtlığı yaşanırsa bunun sonuçlarını sadece Suriyeliler çekmez.
Gıda fiyatları yükselir, çiftçiler topraklarını terk eder, kentlere göç başlar, toplumsal huzursuzluk büyür ve sonunda yeni göç dalgaları Türkiye’nin sınırlarına dayanır.
Komşularımızın su güvenliği, belli ölçülerde bizim de güvenliğimizdir.
Bu nedenle Fırat ve Dicle üzerinde yalnızca “ne kadar su bırakıyoruz?” tartışmasına sıkışmamalıyız. Ortak ölçüm sistemleri, kuraklık erken uyarı mekanizmaları, tarımsal verimlilik, modern sulama, taşkın yönetimi ve düzenli veri paylaşımı üzerinden yeni bir bölgesel su diplomasisi geliştirebiliriz.
Su aynı zamanda ekonomik güvenliktir
Meselenin şirketler ve yatırımcılar açısından da giderek büyüyen bir boyutu var.
2050’ye gelindiğinde dünya ekonomisinin yaklaşık yüzde 31’inin, kabaca 70 trilyon dolarlık ekonomik faaliyetin, yüksek su stresine maruz kalabileceği hesaplanıyor.
Daha da dikkat çekici olan şu: Hindistan, Meksika, Mısır ve Türkiye bu risk altındaki ekonomik faaliyetin yarısından fazlasını oluşturabilecek ülkeler arasında.
Bu nedenle önümüzdeki dönemde bir fabrikanın nerede kurulacağına karar verirken yalnızca enerji fiyatına, işgücüne, vergi avantajına ve limana uzaklığına bakmak yeterli olmayacak.
“Önümüzdeki 30 yıl boyunca burada yeterli su olacak mı?” sorusu da yatırım kararının merkezine girecek.
Su riski giderek kredi riskine, sigorta riskine ve varlık değerleme riskine dönüşecek.
Ya nükleer bir kriz olursa?
Bir de çok az konuştuğumuz daha rahatsız edici bir senaryo var.
Doğu Avrupa’da, Karadeniz çevresinde veya Basra Körfezi’nde ciddi bir nükleer ya da radyolojik olay meydana geldiğini varsayalım.
O zaman ilk sorularımız yalnızca askerî olmayacak:
Rüzgâr hangi yönde esiyor?
Hangi nehir havzaları etkileniyor?
Yeraltı suyu güvenli mi?
Hangi tarım bölgelerinde üretime devam edilebilir?
Hangi limanlar kullanılabilir?
Gıda nereden gelecek?
Alternatif içme suyu kaynakları nerede?
Böyle bir dünyada ulusal dayanıklılık planlaması yalnızca askerî üslerin, enerji santrallerinin, rafinerilerin ve boru hatlarının haritasını çıkarmak değildir.
Tatlı su havzalarını, tarım bölgelerini, arıtma tesislerini, deniz suyunu tatlı suya dönüştürme kapasitesini, limanları, alternatif lojistik koridorlarını ve radyolojik izleme sistemlerini de aynı stratejik harita üzerinde görmek gerekir.
Türkiye’nin bir su doktrinine ihtiyacı var
Bence artık Türkiye’nin kapsamlı bir Su Güvenliği ve Dayanıklılık Doktrini geliştirmesinin zamanı geldi.
İlk büyük cephe tarımdır. Dünyada kullanılan tatlı suyun büyük bölümü tarıma gidiyor; Türkiye’de de su kullanımının ağırlık merkezi tarımsal sulama. Vahşi sulamadan akıllı, damla ve hassas sulama sistemlerine geçiş yalnızca tarım politikası değil, ulusal güvenlik yatırımı olarak görülmeli.
Şehirlerde şebeke kayıplarını azaltmak, arıtılmış atık suyu yeniden kullanmak ve yağmur suyunu toplamak zorundayız.
Ege ve Akdeniz kıyılarında yenilenebilir enerjiyle çalışan deniz suyu arıtma tesisleri artık lüks teknoloji olarak görülmemeli.
Yeraltı suları stratejik rezerv olarak korunmalı.
Ve en önemlisi, su güvenliği devletin en üst stratejik karar mekanizmalarına taşınmalı.
Çünkü geleceğin güçlü ülkesi yalnızca en fazla petrolü, doğal gazı, kritik minerali, nükleer silahı veya veri merkezini kontrol eden ülke olmayacak.
Kriz anında vatandaşına temiz su, güvenli gıda ve kesintisiz temel hizmetler sağlayabilen ülke olacak.
Petrol çağının temel sorusu şuydu:
“Enerji nereden gelecek?”
21. yüzyılın daha temel ve belki de daha ürkütücü sorusu ise şu olacak:
“Musluğu açtığımızda su gelecek mi — ve o suyun kaynağını kim kontrol ediyor?”