ABD ve İsrail’in İran’daki savaşı nedeniyle ortaya çıkan arz şokunun dalgaları küresel ekonomiye yayılıyor ve şirketler ile tüketiciler üzerinde enflasyon baskısı yaratacağı, bunun da yetkililerin borçlanma maliyetlerini artırmaya zorlayacağı yönünde endişeleri artırıyor. ABD Başkanı Donald Trump’ın gümrük tarifelerinin tedarik zincirlerine yansıması aylar almış olsa da 28 Şubat’ta Tahran’ın bombalanmasının başlamasından bu yana petrol, gaz, alüminyum, gübre ve kimyasalların fiyatlarındaki sıçrama fabrika yöneticileri, çiftçiler ve taşımacılık şirketleri tarafından hızla hissedildi.
Hindistan'dan İngiltere'ye etkiler hissediliyor
Şimdi etkiler, sonuçlardan izole olduğu düşünülen ya da bunu hissetmek için fazla uzak görülen sektörlere kadar ulaşıyor. Trump’ın pazartesi günü olası bir ateşkesin mümkün olabileceğine işaret etmesine rağmen bunun kısa sürede tersine dönmesi pek olası görünmüyor. Bengaluru’da, 6 milyar rupi (65 milyon dolar) bütçeli Toxic: A Fairy Tale for Grown-ups filminin yapımcıları, Körfez bölgesindeki sinema izleyicilerini kaçırma korkusuyla vizyon tarihini marttan hazirana erteledi. Bu bölge Hint filmleri için büyük bir pazar. Bu erteleme, 19-22 Mart’taki Ramazan Bayramı tatilinin 2020’den bu yana ilk kez büyük bir Hint filmi gösterimi olmadan geçmesi anlamına geldi.
İtalya’daki Calabria’da çiftçiler artan dizel, gübre ve pestisit maliyetlerinin Trump’ın tarifeleriyle birleşerek hem maliyetleri artırması hem de talebi düşürmesi nedeniyle kârlarının sıkışmasından endişe ediyor. Pakistan’da yakıt tasarrufu sağlamak için en büyük kriket turnuvasının taraftarlarına evde kalıp maçları televizyondan izlemeleri söylendi. ABD’de Amerikalılara yapılan vergi iadelerindeki artışın sağladığı destek, tüketicilerin akaryakıtta daha yüksek fiyatlar ödemesiyle eriyor. Dört yıl önce Rusya’nın Ukrayna’yı işgalinden sonra hızla artan enerji fiyatlarıyla sarsılan İngiltere’nin konaklama sektörü ise adeta déja vu yaşıyor. Avustralya’da zaten yüksek borçlu hanehalkları, İran’daki savaşın 17 Mart’ta olası bir faiz artışını kesin hale getirmesiyle birlikte ipotek ödemelerinde aylık yaklaşık 100 Avustralya doları (71 dolar) daha fazla ödeyecek.
Merkez bankaları faiz artışına hazırlanıyor
İngiltere Merkez Bankası, enflasyondaki artışa karşı “harekete geçmeye hazır” olduğunu açıkladı ve bu da yatırımcıların daha erken bir faiz artışı beklentilerini güçlendirdi. Yatırımcılar, Avrupa Merkez Bankası’nın bu yıl neredeyse üç çeyrek puanlık faiz artışı yapacağını tahmin ediyor. ABD Merkez Bankası’nın bu yıl faiz indireceğine dair beklentiler zayıfladı, ancak Fed yetkililerinin çoğu hala bu yıl bir indirim bekliyor.
Ekonomik baskılar artarken ve finansal piyasalar düşerken, Trump bir çıkış yolu arıyor gibi görünüyor. Pazartesi günü İran’ın Hürmüz Boğazı’nı yeniden açması için verdiği süreyi beş gün erteledi ve gerilimi azaltmaya yönelik görüşmeleri gerekçe gösterdi. Bu hamle Brent petrolünde keskin bir düşüşe ve ABD hisse senetleri ile tahvillerinde toparlanmaya yol açtı. Uzayan bir savaş sadece enerji ve mallar değil, hizmetler de pahalanabilir. Dünya Ticaret Örgütü geçen hafta, Orta Doğu’daki savaşın enerji fiyatlarını uzun süre yüksek tutması halinde bu yıl küresel mal ticareti hacminde beklenen yüzde 1,9’luk artışın risk altında olacağını uyardı. Uçak bileti ve taşımacılık ücretlerindeki artış beklentisi nedeniyle uluslararası hizmetler de zarar görecek. DTÖ Başekonomisti Robert Staiger, "Orta Doğu bir ulaşım ve turizm merkezi ve hizmetler küresel ekonomi için çok önemli" dedi.
Enflasyon endişeleri
Yüksek yoğunluklu savaş devam eder ve Hürmüz birkaç hafta daha kapalı kalırsa, Bloomberg Economics modeline göre petrol fiyatı varil başına yaklaşık 110 dolara çıkabilir ve bunun etkisi küresel ekonomiye yayılır. Böyle bir durumda İngiltere ve euro bölgesi GSYH’si yaklaşık 0,5 puan düşerken enflasyon 1 puan artabilir. ABD’de ise etki daha çok fiyatlar üzerinde yoğunlaşır ve enflasyon savaş öncesi seviyenin yaklaşık 0,7 puan üzerine çıkar. Bloomberg Economics analistlerine göre aavaş üç ay sürerse ki bu daha düşük bir olasılık, petrol varil başına 170 dolara yaklaşabilir. Bu seviyede şok şiddetlenir ve büyüme ile enflasyon üzerindeki ekonomik zarar neredeyse iki katına çıkar.
Geçen hafta merkez bankacıların şahin açıklamalarıyla tetiklenen süreçte yatırımcılar tahvil getirilerini yükseltti ve ABD tahvilleri yıl bazında kayıp sınırına yaklaştı. Kanada ve Brezilya’dan İngiltere ve Güney Kore’ye kadar kısa vadeli devlet tahvillerinin getirileri de arttı. Piyasanın bir çıkış yolu aradığını belirten Bank of America stratejisti Michael Hartnett, "Finansal koşullar sıkılaşıyor, ancak petrol fiyatları yüksek kalırsa Fed’in bu baskıyı hafifletmesi zor olacak" ifadelerini kullandı. .
Hindistan’da etkiler enerji sektörünün ötesine geçmeye başladı bile. Goa’nın sahil cennetinde geçen ve güçlü bir uyuşturucu kartelinin perde arkasından ipleri çektiği Toxic filmi, vizyonunu erteleyen Hint yapımlarından sadece biri. Başrol oyuncusu ve ortak yapımcı Yash X platformunda yaptığı paylaşımda, “Özellikle Orta Doğu’daki mevcut belirsizlik, mümkün olan en geniş izleyici kitlesine ulaşma hedefimizi etkiliyor. Bu nedenle ortaklarımız ve izleyicilerimiz adına zor ama dikkatle değerlendirilmiş bir karar alarak vizyon tarihini değiştirdik" diye yazdı. Sinema sektörü analistleri, savaş nedeniyle Körfez bölgesindeki gişe gelirlerinin yüzde 20 ila yüzde 25 düşebileceğini belirtiyor. Bazı tahminlere göre BAE-KİK pazarındaki toplam kayıp yaklaşık 15 milyon dolara ulaşabilir. Hindistan, ham petrolünün yaklaşık yüzde 90’ını ve sıvılaştırılmış petrol gazının neredeyse yarısını ithal ettiği için savaşın etkilerine en açık ekonomilerden biri. Bu ithalatın büyük bölümü Hürmüz Boğazı’ndan geçiyor. Fabrikalardan restoranlara ve kuryelere kadar gaz sıkıntısı hissediliyor.
"Her şey daha pahalı olacak"
Calabria’da üçüncü nesil bir şarap üreticisi olan Francesco Scala için dizel fiyatlarının yüzde 60 artması daha kötü bir zamana denk gelemezdi. Nisandan temmuz ortasına kadar süren yoğun tarım sezonu öncesi toprağı hazırlamak için traktörlerini kullanıyor. “Her şey daha pahalı olacak” dedi. Devletin çiftçilere vergisiz dizel sağlamasına rağmen, şaraptan makarnaya kadar üretimin maliyetinden endişe ediyor. Yakıt fiyatlarındaki artış, Trump’ın tarifeleriyle aynı anda üreticileri etkiliyor. Üstelik şarap satışları küresel olarak yavaşladığı için artan maliyetleri büyük ölçüde kendisinin karşılamak zorunda kalacağını söylüyor.
ABD’de tüketici harcamalarını desteklemek için Trump yönetimi 2026’da daha yüksek vergi iadelerine güveniyor. Ancak savaş petrol fiyatını yılın büyük bölümünde varil başına 83 dolar veya üzerinde tutarsa, bu artış hanehalkı kazançlarını ortadan kaldırabilir.
Citigroup ekonomisti Gisela Young’a göre artan benzin fiyatları, vergi iadelerinin sağladığı mali desteği şimdiden azaltıyor. Yakıt fiyatlarında yüzde 20’lik bir artışın Amerikalıların sadece bir ayda yaklaşık 6 milyar dolar daha fazla harcamasına yol açabileceğini tahmin ediyor. Şu ana kadar toplam vergi iadeleri geçen yıla göre yalnızca yaklaşık 20 milyar dolar daha yüksek. Eğer benzin fiyatları 3-4 ay yüksek kalırsa bu fark hızla eriyebilir ve Young’a göre “neredeyse tamamen ortadan kalkabilir.”