Avrupa’nın geleceği için tarihsel bir yol ayrımı

Fransa’da yaşananlara yönelik ilgi ile okuduğum makalelerden bir tanesi Tim Stanley’nin The Telegraph’ta yayımlanan “Fransa Yanıyor. Sıradaki İngiltere”si oldu. Öne çıkan başlıkları paylaşmak istiyorum: • “Ücretsiz şeyler istiyorum.” Buna sosyalizm diyeceğiz. “Ebedi ahlak kurallarına göre yaşamak istemiyorum.” Buna laiklik diyeceğiz. “Çocuk istemiyorum, anne babama bakmayı reddediyorum ve çalışmayı reddediyorum.” Buna işçi ithal edip çok kültürlülük diyeceğiz. • Beyaz gençler ve göçmen isyancıları bir araya getiren şey “hiçlik”tir: Değer sistemi olarak hiçlik. Onlara Avrupa tarihinin yalan ve sömürüden ibaret olduğu öğretilmiştir, bu nedenle sadakat için suç eylemlerinin paylaşılan, duyusal zevkinden başka bir temel yoktur. • Bu, yeniden canlanmakta olan bir karşı kültür dersi gibi görünüyor. Sadece üç hafta önce, binlerce kişi Paris’te Papa’yı karşılamak için toplandı ve bu, etnik şovenizmden uzak, ilham verici bir tarihi kimlik gösterisi sunan Fransız azizlerinin geçit töreniyle doruk noktasına ulaştı. Eğer Fransa’nın mevcut hali yönetilemiyorsa neden denemeye çalışalım ki? Kaostan uzaklaşmak ve modernliğin sönmesini bekleyerek sıkı, bilinçli topluluklar oluşturmak daha iyidir. • Bu olacak. Hepimiz aynı hızlı mali ve toplumsal çöküş yolundayız ve başkalarının da şaka yollu söylediği gibi, Fransa’nın düşüşünü görmekten duyulan İngiliz zevki, sıranın bize geleceği korkusuyla azalıyor. Soru şu: Acıya dayanacak aynı kültürel ve felsefi kaynaklara sahip miyiz? Fransızlara özgü bir omuz silkme hareketiyle cevap veriyorum: “Boşver…” Bu makaleyi baz alarak çok şey söylenebilir. Ancak bu makale ile doğrudan ilişkili bir başka konuşmayı dikkatinize sunmak istiyorum. ABD Dışişleri Bakanı Rubio 7 Ekim’de Akropolis’i arkasına alarak bir konuşma yaptı. Yine kritik bazı noktaları öne çıkartıyorum. Rubio, Yunan medeniyetinin Batı medeniyetine baz sağladığını (ve aslında Batı medeniyetinin üstün olduğunu) ifade ettikten sonra: • Bugün Batı’nın büyük bir kısmı bu niteliği unutmuş durumda. Zamanla, Batı’da bizler, bizi istisna kılan şeylerden utanmaya başladık. Başarılarımızın bizi dünyanın geri kalanından ayırmasından dolayı mahcup olduk. Refahımız bir şekilde suçluluk kaynağı haline geldi. Artık büyüklüğümüzü hak ettiğimize ve kazandığımıza inanmıyorduk. “Milliyetçilik” kelimesi kötü bir kelime haline geldi. Bu yüzden anıtlarımızı yıktık; kendi tarihimizi kınadık. Ve birçok yerde çocuklarımıza miras alacakları ülkelerden utanmayı öğrettik. Bu süreçte sınırlarımızı açtık, sanayimizi dışarıya taşıdık ve ordularımızın zayıflamasına ve çürümesine izin verdik. Ve her geçen yıl, egemenliğimizin daha büyük bir kısmını dışarıya devrediyor, kararlarımızı kontrolümüzün çok ötesindeki küresel bürokrasilere bırakıyor gibiydik. • “Ve şimdi, bugün, kendimizi bir yol ayrımında buluyoruz. Çünkü önümüzdeki on yıl ve alacağımız kararlar, gelecek yüzyılın öyküsünü yazacak. İzleyeceğimiz yol, Batı’nın dünyanın başındaki yerini koruyup koruyamayacağını veya kendisini bir körelme, kölelik ve gerileme geleceğine teslim edip etmeyeceğini belirleyecek. Ya şimdi harekete geçmeyi seçeceğiz ya da hiç harekete geçmeme seçeneğini kaybedeceğiz…” vurgusunu yaptı. Ancak kendisini olduğundan daha fazla önemseyen bizler çoğu kez büyük bir kırılma noktasında olduğumuzu düşünerek tarihin tekerrür ettiğini de unuturuz ve olan biteni kendi çağımıza özgü zannetme eğilimine gireriz. Alexis de Tocqueville, anılarında (1848 Devrimine yönelik) şunları söyler “Gülünç olmayan, aksine gerçekten uğursuz ve korkunç olan bir şey vardı; o da dönüşümde Paris’in görünümüydü. Başkentte, alaylar halinde örgütlenmiş, işsiz, açlıktan ölmek üzere olan, ancak zihinleri boş teoriler ve hayalperest umutlarla dolu yüz bin silahlı işçi buldum. Toplumun ikiye bölündüğünü gördüm: Hiçbir şeye sahip olmayanlar, ortak bir açgözlülükte birleşmişti; bir şeye sahip olanlar, ortak bir korkuda birleşmişti. Bu iki büyük kesim arasında hiçbir bağ, hiçbir sempati yoktu; her yerde kaçınılmaz ve acil bir mücadele fikri yakın görünüyordu. Zaten burjuvazi ve halk (eski lakaplar yeniden kullanılmaya başlanmıştı) Rouen, Limoges, Paris’te farklı sonuçlarla karşı karşıya gelmişti; mülk sahipleri sermayelerine veya gelirlerine yönelik saldırılara veya tehditlere maruz kalmadıkları bir gün bile geçmiyordu…” Tıpkı bugün Boomer (varlık) nesli ile gençlerin (yokluk) karşı karşıya gelmesi gibi… Tocqueville analizini şöyle sürdürür: “Bir, sokak olaylarının gerçek bir lideri yoktur. İki, asiller ve elitleri imha etmek isterler ancak yerine ne kuracaklarına dair bir fikirleri yoktur. Üç, sokaklar vizyonerlerle dolu gibidir ancak ortak bir vizyondan ziyade sosyalistler ve demokratlardan oluşan bir kaos hüküm sürmektedir.” Şimdi daha derin bir analiz için Paul Valery’e gidelim. Büyük Savaştan sonra 1919’da yazdığı, kısa kitabı Tinin Krizi’nin açılışını çok etkileyici bulurum: “Biz uygarlıklar artık biliyoruz ki, ölümlüyüz. Bir zamanlar bütünüyle yok olmuş dünyalardan söz edildiğini duymuştuk; bütün insanlarıyla ve bütün araçlarıyla birlikte dibe batmış imparatorluklardan; tanrıları ve yasalarıyla, akademileriyle ve teorik ya da uygulamalı bilimleriyle, gramerleriyle, sözlükleriyle, klasikleriyle, romantikleriyle ve sembolistleriyle, eleştirmenleriyle ve eleştirmenlerinin eleştirileriyle birlikte, yüzyılların keşfedilemez derinliklerine gömülmüş dünyalardan… Görünür yeryüzünün tamamının külden yapılmış olduğunu, külün bir anlam taşıdığını elbette biliyorduk. Tarihin kalınlığı içinden, bir zamanlar zenginlik ve tin yüklü devasa gemilerin hayaletlerini seçebiliyorduk. Onları sayamazdık. Ama bütün bu batışlar, nihayetinde, bizim meselemiz değildi. Elam, Ninova, Babil belirsiz ve güzel adlardı; bu dünyaların tümüyle yıkılmış olması da varlıkları kadar az şey ifade ediyordu bizim için. Oysa Fransa, İngiltere, Rusya… Bunlar da güzel adlar olurdu. Lusitania da güzel bir addır. Ve şimdi görüyoruz ki tarihin uçurumu herkes için yeterince geniştir. Bir uygarlığın da bir hayat kadar kırılgan olduğunu hissediyoruz. Keats’in yapıtlarıyla Baudelaire’in yapıtlarını Menandros’unkilerin yanına gönderecek koşullar artık hiç de düşünülemez şeyler değildir: Bunlar gazetelerde yer almaktadır.” Bu tespitin ardından şu soruyu sorar “Avrupa gerçekte olduğu gibi mi kalacak, yani Asya kıtasında küçük bir burun mu olacak? Yoksa göründüğü gibi mi kalacak, yani yeryüzü küresinin seçilmiş parçası, kürenin incisi, engin bir bedenin beyni mi olacak?” Aslında cevabı da verir: Avrupa üstündü çünkü bir süre için bilimi tekeli altına almıştı. Ancak “Avrupa’nın yararına var olan eşitsizlik hızla kitlelerin oranına dönüşüyor. Makine, formül, yöntem herkese aktarıldı. Güç araçları ortak mülk haline geldi… Üstünlüğün nedeni olan her şey ortadan kayboluyor.” Dolayısı ile Valery’e göre ABD ve Asya’nın yükselişi askeri bir realiteden ziyade matematiksel bir olgudur. Ben Avrupa’nın ve temsil ettiği fikirlerin 1. Dünya Savaşı sonrasında sona erdiğini son yıllarda yeni yeni anlıyorum. ABD’de şu anda iktidarda olan kanat bunu geri çevirmeye çalışıyor olsa da, en azından Avrupa için, artık çok zor görünüyor. Neyse ki yaşayarak görme şansına sahip insanlarız. Ve elbette tüm bunların finansal piyasalarla çok ilgisi var.