Arama

Yeni bir Yalta mı? Dünya üç liderin masasında yeniden mi paylaşılıyor?

Trump, Putin ve Şi Cinping’in 19 Kasım’da Çin’de gerçekleştireceği tarihî zirve, yeni bir dünya paylaşımının başlangıcı mı? Ukrayna’dan İran’a, Karadeniz’den Güney Çin Denizi’ne uzanan krizler büyük güçleri aynı masaya getiriyor. Ancak 1945’in dünyası artık yok. Avrupa, Hindistan, Japonya, Türkiye ve diğer bölgesel güçlerin iradesi olmadan üç başkentin yeni bir uluslararası düzen kurması mümkün değil. Asıl soru şu: Büyük güçler dünyayı paylaşmaya mı hazırlanıyor, yoksa artık tek başlarına yönetemedikleri krizleri birlikte kontrol etmeye mi çalışıyor?

18 Kasım 2026, 12:19

Dünya tarihinde bazı masalar vardır; etrafında üç lider oturur, bedelini milyonlar öder.

Şubat 1945’te Churchill, Roosevelt ve Stalin Kırım’daki Yalta’da buluştuklarında İkinci Dünya Savaşı henüz sona ermemişti. Ancak savaş sonrasında Avrupa’nın nasıl şekilleneceği, Almanya’nın geleceği, Polonya’nın sınırları ve Sovyet nüfuzunun genişliği tartışılıyordu.

Yalta, uluslararası düzenin bütün ayrıntılarını belirlemedi. Askerî gerçekler, işgal edilen topraklar ve sonraki siyasi gelişmeler daha belirleyici oldu. Yine de tarihe büyük devletlerin küçük ülkelerin kaderini kendi aralarında tartışmasının simgesi olarak geçti.

Şimdi, 80 yılı aşkın bir süre sonra, Donald Trump, Vladimir Putin ve Şi Cinping 19 Kasım’da Çin’in Shenzhen kentinde ilk kez üçlü zirvede buluşacak.

Washington, Moskova ve Pekin toplantıyı doğruladı. Fakat gündemin kapsamı ve ortaya çıkabilecek mutabakatlar henüz netleşmiş değil.

Bu buluşmanın sembolik önemini küçümsememek gerekir. Nükleer silahlara, devasa ekonomilere, teknolojik kapasiteye ve küresel askerî erişime sahip üç devletin liderleri aynı masada oturacak.

Peki yeni bir Yalta mı hazırlanıyor?

Bence hayır. Daha karmaşık, daha tehlikeli ama aynı zamanda orta güçlere daha fazla hareket alanı açan bir döneme giriyoruz.

Çünkü 1945’te büyük güç olmak dünyanın kaderini belirlemeye büyük ölçüde yetiyordu. Bugün büyük güç olmak gerekli, fakat yeterli değil.

Üç lider, üç ayrı hesap, üç farklı kırılganlık

Trump uluslararası ilişkileri giderek büyük bir pazarlık masası olarak görüyor. Güvenlik garantileri, ticaret tarifeleri, enerji akışları ve ittifak yükümlülükleri onun gözünde yeniden müzakere edilebilir.

Ancak Kasım ara seçimlerinde Demokratların Kongre’nin iki kanadında da çoğunluğu kazanması, Trump’ın içerideki siyasi hareket alanını daralttı. Ekonomik hoşnutsuzluk, hayat pahalılığı ve İran savaşının maliyetleri Washington’ın dış politika hesaplarını etkiliyor.

Putin’in hedefi Rusya’nın büyük güç statüsünün kabul edilmesi ve özellikle eski Sovyet coğrafyasındaki güvenlik taleplerinin dikkate alınması.

Ne var ki Ukrayna savaşı Moskova’ya ağır askerî, ekonomik ve diplomatik maliyetler yükledi. Rusya hâlâ ciddi askerî kapasiteye sahip, fakat uzun savaşın bedelini taşıyor. Bu nedenle Putin açısından Washington ve Pekin’le eşit düzeyde görüşmek başlı başına diplomatik kazanım.

Şi Cinping ise daha uzun vadeli düşünüyor. Çin’in üretim, teknoloji, finans ve ticaret alanındaki ağırlığını uluslararası karar mekanizmalarında daha büyük nüfuza dönüştürmek istiyor.

Fakat Çin de kırılganlıklardan muaf değil. İç talep sorunları, demografik baskılar, dış pazarlara bağımlılık ve enerji arzı riskleri Pekin’in hesaplarını sınırlıyor.

Hürmüz krizinin gösterdiği gibi, dünyanın en büyük sanayi güçlerinden biri olmak, enerji yollarındaki kesintilere karşı dokunulmazlık sağlamıyor.

Dolayısıyla Shenzhen’de dünyayı paylaşmaya hazırlanan üç mutlak galip değil, kendi sorunlarını yönetmeye çalışan üç büyük güç buluşuyor.

Bu zirveyi zaferin paylaşılması değil, karşılıklı kırılganlıkların müzakeresi olarak okumak daha doğru.

Asıl pazarlık neyin üzerinde?

Üç liderin dünyayı coğrafi bölgelere ayıracaklarını düşünmek fazla basit bir jeopolitik okuma olur.

Bugünün güç mücadelesi haritalardaki sınırların çok ötesine geçti.

Artık nüfuz yalnızca askerî üslerle değil; enerji akışları, ödeme sistemleri, yarı iletkenler, yapay zeka, kritik mineraller, deniz taşımacılığı, veri altyapısı ve yaptırım mekanizmaları üzerinden kuruluyor.

Washington finansal sistemde, ileri teknolojilerde ve askerî ittifaklarda üstünlüğünü korumak istiyor.

Pekin üretim zincirleri, altyapı yatırımları, elektrikli ulaşım, batarya teknolojileri ve ticaret ağları üzerinden etkisini genişletiyor.

Moskova ise askerî kapasitesini, nükleer caydırıcılığını, enerji kaynaklarını ve jeopolitik konumunu ekonomik ağırlığının ötesinde bir güç çarpanı olarak kullanıyor.

Bu üç strateji birbirini tamamlamıyor; birçok noktada çatışıyor.

Shenzhen’in kendisi de sembolik. Çin’in teknoloji ve sanayi dönüşümünün vitrini olan bu şehirde yapılacak zirve, 1945’in askerî güç merkezli dünyasından 2026’nın teknoloji ve ekonomik bağımlılıklarla örülü dünyasına geçişi temsil ediyor.

Yeni çağda bir ülkeyi işgal etmeden de seçeneklerini daraltabilirsiniz. Ama aynı zamanda büyük güçlerin ekonomik bağımlılıklarını kullanarak onların kararlarını sınırlayabilirsiniz.

Ukrayna: Avrupa olmadan Avrupa’nın güvenliği belirlenebilir mi?

Yeni Yalta tartışmasının ilk sınavı Ukrayna.

Moskova yalnızca ateşkes değil, savaş sonrasındaki güvenlik düzenini etkileyecek kalıcı sonuçlar istiyor. Washington ise savaşı sona erdirecek, maliyetleri azaltacak ve diplomatik başarı olarak sunulabilecek bir formül arıyor.

Fakat Ukrayna’nın geleceği yalnızca Washington ile Moskova’nın meselesi değil.

Avrupa yaptırımları, yeniden inşa finansmanı, güvenlik garantileri ve Ukrayna’nın ekonomik bütünleşmesi olmadan kalıcı çözüm üretilemez.

Nitekim Pekin’in de Ukrayna konusunda Avrupalıların dışlandığı bir pazarlığın yaratacağı sorunların farkında olduğuna ilişkin işaretler var.

Shenzhen’in resmî gündeminde Ukrayna’nın yer alıp almayacağı henüz tartışmalı. Ancak doğrudan görüşülmese bile yaptırımlar, enerji ticareti ve stratejik tavizler üzerinden savaşın geleceği etkilenebilir.

Benim öngörüm, kapsamlı bir barış anlaşmasından önce sınırlı ateşkesler, güven artırıcı adımlar ve güvenlik garantileri üzerinde uzun müzakerelerin gündeme gelebileceği yönünde.

Ukrayna’nın kabul etmediği, Avrupa’nın desteklemediği bir anlaşma kâğıt üzerinde barış, sahada yeni çatışmalar üretebilir.

İran: Zirvenin en acil kriz yönetimi dosyası

İran meselesi daha doğrudan sonuç üretme potansiyeline sahip.

Nükleer kapasite, askerî çatışmalar, İsrail’in güvenliği, Körfez ülkelerinin istikrarı ve Hürmüz Boğazı’ndan geçen enerji akışları aynı stratejik denklemin parçaları.

Washington İran’ın askerî ve nükleer kapasitesini sınırlandırmak istiyor. Moskova, Tahran üzerindeki etkisini ve bölgesel pazarlık gücünü kaybetmek istemiyor. Pekin ise enerji tedarikinin güvenliğini ve ticaret yollarının açık kalmasını önemsiyor.

Bu çıkarlar tamamen örtüşmese de gerilimin kontrol altına alınmasında ortak zemin bulunabilir.

Örneğin deniz ulaşımının güvenliği, nükleer denetim mekanizmaları, karşılıklı yaptırım adımları ve askerî tırmanmanın önlenmesi konusunda sınırlı mutabakatlar mümkün.

Fakat İran’ın siyasi geleceğini İranlıların dışında belirlemeye çalışmak, istikrar yerine yeni çatışmalar yaratır.

Burada temel ayrım şudur: Bir devletin oluşturduğu güvenlik risklerini azaltmak başka, o devletin geleceğini onun adına tayin etmek başka.

Karadeniz: Montrö açılmaması gereken Pandora’nın kutusu

Şu anda Singapur’dayım. Uluslararası denizcilik şirketlerinin yöneticileriyle yaptığım görüşmeler, Karadeniz savaşının ticari sonuçlarını çok daha somut görmemi sağlıyor.

Bazı şirketler Karadeniz’e gidecek yüklerini İstanbul’da aktarıyor, riskli yolculuğun devamını Türk gemilerine bırakıyor.

Türkiye’nin lojistik önemi büyürken üstlendiği risk de artıyor.

Karadeniz’de mesele yalnızca Rusya-Ukrayna savaşı değil. NATO’nun güvenliği, tahıl ticareti, enerji taşımacılığı, liman altyapısı, sigorta maliyetleri ve deniz ulaşımının geleceği birbirine bağlı.

Bu denklemde Montrö Boğazlar Sözleşmesi Türkiye’nin en değerli stratejik kazanımlarından biri.

Montrö yeniden pazarlığa açılacak bir dosya değil, korunması gereken bir güvenlik ve denge mekanizmasıdır.

Ankara’nın önceliği Karadeniz’in daha geniş bir askerî hesaplaşmaya dönüşmesini önlemek, deniz ticaretini güvenceye almak ve kendi egemenlik haklarını korumak olmalı.

Doğu Akdeniz’de de benzer bir yaklaşım gerekiyor.

Kıbrıs, deniz yetki alanları, Libya, Mısır, İsrail, Yunanistan ve Türkiye’nin güvenlik çıkarları, üç büyük gücün uzaktan vereceği kararlarla çözülemez.

Enerji projeleri ancak ekonomik uygulanabilirlik, güvenlik ve diplomatik uzlaşma birlikte sağlandığında hayata geçebilir.

Türkiye burada yalnızca itiraz eden değil, bölgesel işbirliğinin şartlarını şekillendiren aktör olmalı.

Güney Çin Denizi: Yeni yüzyılın asıl güç sınavı

Singapur’dan bakıldığında dünya ekonomisinin ağırlık merkezinin Asya’ya kaydığı açıkça görülüyor.

Güney Çin Denizi yalnızca donanmaların rekabet ettiği bir alan değil; dünya ticaretinin, enerji taşımacılığının ve teknoloji tedarik zincirlerinin kesişme noktası.

Tayvan konusunda Washington ile Pekin arasında gerilimi azaltacak bir anlayış gelişebilir. Ancak Japonya’nın, Filipinler’in, Güney Kore’nin ve diğer bölge ülkelerinin güvenlik kaygıları ortadan kalkmayacak.

Üstelik Tayvan meselesi yalnızca egemenlik tartışması değil; yarı iletken üretimi ve küresel teknolojik üstünlük açısından da kritik.

Benim değerlendirmem, Washington ile Pekin’in kapsamlı bir uzlaşmadan çok, yanlış hesaplamalar sonucu askerî çatışmaya sürüklenmeyi önleyecek iletişim ve kriz yönetimi mekanizmalarına yönelebileceği.

Çünkü iki ülke arasındaki ekonomik karşılıklı bağımlılık, rekabeti ortadan kaldırmıyor; çatışmanın maliyetini yükseltiyor.

Orta Asya: Artık kimsenin arka bahçesi değil

Kazakistan, Özbekistan, Türkmenistan, Kırgızistan ve Tacikistan, Rusya’nın tarihî nüfuzu ile Çin’in ekonomik ağırlığı arasında kendi hareket alanlarını genişletmeye çalışıyor.

Avrupa, Hindistan, Türkiye ve Körfez ülkeleri de bölgeyle ilişkilerini derinleştiriyor.

Bu devletler 1945’in Doğu Avrupa’sı gibi edilgen aktörler değil. Farklı ortaklarla çalışarak bağımlılıklarını azaltmak istiyorlar.

Türkiye için Türk Devletleri Teşkilatı, Hazar geçişli Orta Koridor, enerji bağlantıları ve sanayi işbirliği tarihî fırsatlar sunuyor.

Ancak kültürel yakınlık tek başına stratejik nüfuz yaratmaz.

Demiryolları, limanlar, gümrük kolaylıkları, finansman, teknoloji transferi ve güvenilir kurumlar gerekir.

Yeni jeopolitikte nüfuz, kardeşlik söyleminden çok, karşılıklı ekonomik değer üretebilme kapasitesiyle ölçülüyor.

Avrupa, Hindistan ve Japonya kuzu kuzu kabul etmeyecek

Yeni Yalta benzetmesinin en zayıf noktası burada.

Avrupa Birliği var. Hindistan var. Japonya var. Türkiye, Körfez ülkeleri, Brezilya, Güney Kore ve yükselen başka bölgesel güçler var.

Bunlar Washington, Moskova ve Pekin’in kendi aralarında vardığı anlaşmaları sorgulamadan kabul edecek ülkeler değil.

Üstelik bugünün dünyasında karar almakla kararı uygulamak arasında muazzam bir mesafe bulunuyor.

Üç lider Ukrayna üzerinde anlaşabilir ama Avrupa’nın yaptırımlarını ve Ukrayna’nın direncini ortadan kaldıramaz.

İran konusunda uzlaşabilir fakat Körfez ülkelerinin, İsrail’in ve İran toplumunun hesaplarını yok sayamaz.

Asya’da gerilimi azaltabilir ama Japonya’nın, Hindistan’ın ve ASEAN ülkelerinin çıkarlarını hükümsüz kılamaz.

Hindistan özellikle dikkatle izlenmeli. Washington’la güvenlik işbirliğini geliştirirken Rusya’yla savunma ve enerji ilişkilerini sürdürüyor; Çin’le rekabet ederken ekonomik bağlarını tamamen koparmıyor.

Avrupa ise kendi iç bölünmelerine rağmen ekonomik büyüklüğü, teknoloji standartları, finansman gücü ve yaptırım kapasitesiyle vazgeçilmez.

Japonya da teknoloji, sermaye ve bölgesel güvenlik mimarisinde belirleyici bir aktör.

Bu nedenle üç büyük gücün anlaşması gerekli olabilir, fakat yeterli değildir.

Yeni çağın temel stratejik gerçeği şudur: Büyük güçler kararların yönünü etkileyebilir; fakat uygulama kapasitesi artık çok daha geniş bir devletler ve şirketler ağına dağılmış durumda.

Shenzhen’den ne çıkabilir? Üç senaryo

Birinci senaryo, sembolik zirve.

Liderler tarihî fotoğraf verir, ortak ilkeler açıklar, fakat somut yükümlülüklerden kaçınır. Nükleer silahlar ve stratejik istikrar konusunda görüşmelerin sürdürülmesi kararlaştırılır.

İkinci senaryo, sınırlı kriz uzlaşmaları.

İran’da gerilimin azaltılması, nükleer silahların kontrolü, enerji yollarının güvenliği ve Ukrayna konusunda ayrı diplomatik kanalların güçlendirilmesi gibi sonuçlar elde edilir.

Bana göre en gerçekçi ve yararlı ihtimal budur.

Üçüncü senaryo ise büyük güçlerin birbirlerinin nüfuz alanlarını örtülü biçimde tanımaya yönelmesi.

Bu, kısa vadede bazı krizleri dondurabilir. Ancak Avrupa’dan Asya’ya birçok ülkenin direncini artırarak yeni silahlanma yarışlarını ve karşı ittifakları tetikleyebilir.

Üstelik üç liderin kendi aralarındaki çıkar çatışmaları da böyle kapsamlı bir paylaşımın önünde engel.

Bu nedenle Shenzhen’in başarısını ortak bildirinin uzunluğuyla değil, üç ölçütle değerlendirmek gerekir: Alınan kararlar uygulanabilir mi? Tarafların yükümlülükleri denetlenebilir mi? Masada bulunmayan ülkeler bu sürece katılmaya hazır mı?

Bu soruların cevabı olumsuzsa tarihî fotoğraf kalıcı sonuç üretmez.

Türkiye için üç stratejik öncelik

Birincisi, stratejik özerkliği güçlendirmek.

Türkiye NATO üyeliğini, Avrupa’yla ekonomik bütünleşmesini, Rusya’yla ilişkilerini, Çin’le ticaretini ve Türk dünyasıyla bağlarını birbirini dışlayan seçenekler olarak görmemeli.

Ancak çok yönlü diplomasi, herkesle iyi geçinmeye çalışmak değildir. Öncelikleri açık, kırmızı çizgileri belirli, ekonomik temelleri sağlam bir ulusal strateji gerektirir.

İkincisi, jeopolitik konumu ekonomik ve teknolojik güce dönüştürmek.

Enerji geçiş merkezi olmak değerlidir. Fakat enerji ticaretini yöneten, finansman sağlayan, teknoloji geliştiren ve altyapı yatırımlarında söz sahibi olan ülke olmak çok daha değerlidir.

Aynı yaklaşım savunma sanayisi, lojistik, dijital altyapı ve kritik mineraller için de geçerli.

Jeopolitik önem, ekonomik kapasiteye dönüştürülmediğinde başkalarının krizlerini taşıma yüküne dönüşebilir.

Üçüncüsü, güçlü kurumlar ve güvenilir diplomasi inşa etmek.

Liderler arasındaki kişisel ilişkiler kapı açabilir. Fakat kalıcı sonuçları hukuk güvenliği, liyakatli kadrolar, kurumsal hafıza, ekonomik dayanıklılık ve stratejik süreklilik üretir.

Türkiye’nin ihtiyacı yalnızca büyük güçler arasında manevra yapmak değil; Karadeniz’den Kafkasya’ya, Orta Asya’dan Doğu Akdeniz’e uzanan coğrafyada çözüm üreten, bağlantılar kuran ve güven sağlayan bir merkez hâline gelmektir.

Son söz: Yeni Yalta değil, yeni bir pazarlıklar çağı

Shenzhen zirvesi tarihî olabilir. Özellikle diplomatik ekipler zemini iyi hazırladıysa İran, nükleer silahların kontrolü ve stratejik istikrar konusunda ilerlemeler sağlanabilir.

Ancak tek bir toplantıyla yeni dünya düzeni kurulamaz.

Benim öngörüm, kapsamlı bir dünya paylaşımından çok, büyük devletlerin artık tek başlarına yönetemedikleri krizler için geçici uzlaşmalar arayacağı yönünde.

Önümüzdeki yıllarda tek ve kalıcı bir uluslararası düzen yerine, dosya bazında değişen ortaklıklar, geçici anlaşmalar ve rekabet içinde işbirliği görebiliriz.

Bu daha esnek, fakat aynı zamanda daha kırılgan bir dünya demek.

Yeni çağın paradoksu şu: Büyük güçler hâlâ vazgeçilmez. Ama artık hiçbiri tek başına belirleyici değil.

Türkiye’nin de stratejisini bu gerçekten hareketle oluşturması gerekiyor.

Çünkü stratejik güç yalnızca büyüklerin masasında sandalye sahibi olmak değildir.

Asıl güç, siz masada bulunmasanız bile alınan kararların sizin rızanız, kaynaklarınız ve katkınız olmadan uygulanamayacak olmasıdır.

Yalta’nın bugüne bıraktığı en önemli ders budur.

Ve yeni dünyanın kazananları, paylaşılan değil, dengeyi değiştiren ülkeler olacaktır.


Sayfa Sonu

Yüklenecek başka sayfa yok