ABD Başkanı Donald Trump’ın, ikinci dönemi Mart başında 1,5 ayı doldurmadı. Ancak görevde olmadığı dört yılın ardından güce susamış olduğu ortada... Göreve geldiği günden beri hem dünyayı hem de ABD’yi sarsıyor. Başta ABD’nin Gazze’yi gayrimenkul geliştirme projesi için devralacağı, Gazzelilerin başka yere gitmesi gerektiği yolundaki “jeopolitik satranç tahtasına bir darbe” niteliğindeki skandal açıklaması olmak üzere, Ortadoğu ve Ukrayna’daki savaşı sona erdirmek için sıra dışı diplomasi, Panama Kanalı ve Grönland hakkındaki çıkışları, geri adımlarla bezenen büyük ölçekli bir ticaret savaşı, göçmenlere yönelik sınırdışı, bürokraside intikam odaklı tasfiye, toplu işten çıkarmalar... Trump’ın baş döndürücü ilk günleri böyle özetlenebilir.
Trump’ın kararları, Niccolo Machiavelli’nin şu sözünü gündeme getiriyor: “Bazen deliliği taklit etmek çok akıllıca bir şeydir.” Foreign Policy’de “Deli Adam Teorisi Gerçekten İşe Yarıyor mu?” başlıklı bir makale yazan Tufts Üniversitesi Uluslararası Politika Profesörü Daniel Drezner de gelişmeleri, “Trump’la ilgili asıl sorun, meşru olarak öngörülemez olması” diye tanımlıyor. Trump’ın dünya ticaretinin kurallarını altüst eden öngörülemezliğini ve yarattığı belirsizlik ortamını şöyle anlatabiliriz:
10 Şubat’ta çelik ve alüminyum ithalatına yüzde 25 gümrük vergisi koyduğunu açıkladı. Bu gümrük tarifesi 4 Mart’tan itibaren geçerli olacak.
Sonra tüm ülkelere karşı tarafta uygulanan orana bakılarak karşılıklı gümrük vergisi getirmeye yönelik bir karar açıkladı. 1 Nisan’da yürürlüğe girmesi planlanan bu uygulama için ülkelerin ABD ürünlerine uyguladığı gümrük vergisini araştırılmasını öngören bir kararname imzaladı.
Bu da yetmedi 19 Şubat’ta Avrupa Birliği (AB) için en kritik konu olan ithal otomobillere yüzde 25 gümrük vergisi getirdi, ayrıca ilaçlara ve yarı iletkenlere de... Yeni vergiler resmi olarak açıklanmadan önce şirketlere üretim tesislerini ABD’ye taşımaları için zaman verileceğini belirtti. Bu kararlar Asya ve Avrupa’da yoğun biçimde ABD’ye ihracat yapan şirketlerin hisselerinde keskin düşüşlere neden oldu.
Trump, Şubat ayında ağırlıklı olarak Avrupa’yı hedef alırken, seçim kampanyasında çok sert olduğu Çin’e karşı yumuşadı. Önceden daha yüksek oranlarda söylediği Çin ürünlerine yönelik ek gümrük vergisini yüzde 10 olarak açıkladı. Bu kararın yürürlüğe girmesiyle Çin de yeni gümrük vergileri ve Google’a yönelik bir soruşturma da dahil olmak üzere misilleme önlemleri alacağını bildirdi.
Trump, daha sonraki günlerde Çin ile yeni bir ticaret anlaşması yapılmasının mümkün olduğundan söz etti ve Çin Devlet Başkanı Xi Jinping ile harika bir ilişkisinin olduğunu söyledi.
Trump, daha önce de Kanada ve Meksika’ya yüzde 25 gümrük vergisi açıklamış ancak taviz alması üzerine, uygulamayı ertelemişti.
Gümrük vergilerini açıklamasına rağmen henüz kesinleşmemesi ve hemen yürürlüğe girmemesi, Trump’ın bunları dünyanın en büyük ekonomisinin artan ticaret açığını azaltmak için bir silah olarak kullandığı fikrini güçlendiriyor.
ABD Başkanı, otomobil, ilaç ve yarı iletken ithalatına yüzde 25 yeni gümrük vergilerini açıklarken, “AB bize karşı çok adaletsiz davrandı. 350 milyar dolar açığımız var. Arabalarımızı almıyorlar, tarım ürünlerimizi almıyorlar, neredeyse hiçbir şey almıyorlar. Çok az şey alıyorlar. Bunu düzeltmek zorundayız” dedi. AB’nin ABD’ye ihraç ettiği başlıca ürünler arasında otomobil ve eczacılık ürünleri yer alıyor.
ABD, geçen yıl 3,2 trilyon dolar ihracata ve 4,1 ithalata karşılık 918 milyar dolar ticaret açığı verdi. İthalatının yaklaşık yüzde 20’sini AB’den yaparken, Avrupa’da en büyük dış açığı rekor bir rakam olan 72 milyar dolar ile Almanya ile verdi. Hizmetler sektörü dışlandığında mal ticaretinde ise açık 85 milyar dolar oldu.
Ayrıca, Almanya 2015’ten bu yana ilk kez geçen yıl ABD’nin en büyük ticaret ortağı oldu ve Çin’i zirveden indirdi. Artan ticaretin yanında Alman şirketleri de hızla ABD’ye yatırım yapıyor. ABD’de halen 5 bin 975 Alman şirketi faaliyet gösteriyor ve yatırımların hacmi, ABD’deki tüm doğrudan yabancı yatırımların yüzde 12’si olan 620 milyar dolara ulaşıyor. Alman şirketleri yaklaşık 930 bin kişiye istihdam sağlıyor ve Japonya’dan sonra en büyük ikinci yabancı işveren konumunda.
Trump’ın argümanı ise ABD’nin otomotiv ihracatının dış pazarlarda haksızlığa uğradığı yolunda. Haksız sayılmaz; AB, ABD’den ithal ettiği araçlara yüzde 10 gümrük vergisi uygularken, ABD’de bu oran yüzde 2,5...
Ancak ABD, yerli otomobil devleri için büyük bir avantaj anlamına gelen: Meksika ve Kanada haricindeki ülkelerden gelen pick-up kamyonetlere yüzde 25 gümrük vergisi uyguluyor. ABD’de pick-up modelleri otomobillerden daha yüksek satış rakamına sahip; örneğin Ford F serisi 766 bin ile 2024’ün en çok satan aracıydı.ABD’nin ek gümrük vergilerinin en büyük risk oluşturduğu sanayi sektörleri ise, otomotiv ve makine olacak. Zor günler geçiren Avrupa otomotiv sektörü yeni düzenlemeyle büyük bir dönüşüm yaşayabilir.
Trump’ın Meksika ve Kanada’dan gelen mallara bileşik ithalat vergileri getirmesi Avrupalı otomobil üreticileri için daha büyük zorluklar yaratabilir. Audi, BMW, Mercedes-Benz, Stellantis ve Volkswagen gibi büyük üreticilerin Meksika’da üretim tesisleri bulunuyor. Ticarete çok bağımlı bir ekonomi olan Almanya’nın gayrisafi yurtiçi hasılasının üçte birinden fazlasını ihracat oluşturuyor. ABD’deki tesislerinde üretim yapan BMW, Mercedes-Benz ve Volkswagen başta olmak üzere yıllardır ABD’lilere “milyonlarca otomobil satan” Alman otomobil endüstrisi Trump’ı özellikle rahatsız ediyor. 2023’te bu üç Alman otomobil üreticisi ABD’de 900 bin araç üretti ve 48 bin iş yarattı.
Trump, ayrıca AB’de uygulanan KDV’yi bir gümrük vergisi olarak gördüklerini söyledi. ABD’de KDV yok, onun yerine satış vergisi uygulaması var. Beyaz Saray’ın gümrük vergisiyle ilgili çalışmalarında AB’ye yönelik olarak KDV konusunu hedef alması bekleniyor. Avrupa ülkelerinde ortalama olarak tüm mallara yüzde 22 KDV uygulanırken, ABD’nin ortalama satış vergisinin ise yaklaşık yüzde 7 civarında.
Otomobil ihracatına yönelik gümrük vergisi kuşkusuz Avrupalı yöneticilerin pek hoşuna gitmedi. AB Komisyonu Başkanı Ursula von der Leyen, “ABD’nin AB’ye gümrük vergileri uygulaması halinde buna misilleme yapacağız. AB’ye yönelik haksız tarifeler cevapsız kalmayacak” dedi. Avrupa Komisyonu’nun Ticaret ve Ekonomik Güvenlikten Sorumlu Üyesi Maros Sefcovic ise Avrupa’nın çıkarlarını korumak için yanıt vermekten başka seçeneklerini olmayacağını belirtti. AB ve ABD arasındaki ticaretin küresel ticaret hacminin yüzde 30’unu oluşturduğunu vurgulayan Sefcovic, ticarete ek vergi getirme planlarının Atlantik ötesi ilişkilerde endişe yarattığını söyledi.
Diğer yandan, Avrupa Komisyonu, ABD’nin “yumuşak karnı” olarak bilinen Google, Meta, Amazon gibi teknoloji sektörü şirketlerine yönelik cezalandırıcı önlemler hazırlıyor. Avrupa medyası oldukça sert kararların geldiğini belirterek, bu misillemeye “bozuka” adını verdi. Brüksel’in daha geçen yıl Trump’ın daha gümrük vergileri uygulama tehditlerini yerine getirmesi durumunda ne yapılacağına dair planlar hazırladığı belirtiliyor.
Gümrük vergileri, Avrupa için daha kötü bir zamanda gelemezdi. Ek gümrük vergileri kıtanın ABD’ye ihracatını azaltabilir, Avrupa’daki yatırımları zayıflatabilir ve zaten durgun bir ekonomiyle karşı karşıya olduğu bir zamanda büyümeye darbe vurabilir. Olası bir ticaret savaşı, artan borçlar ve genişleyen açıklar karşısında ekonomilerini canlandırarak daha fazla gelir elde etmeleri gereken Avrupa hükümetlerini iyice köşeye sıkıştıracak. Daha yüksek gümrük vergileri, bölgenin tökezleyen ekonomisini desteklemek amacıyla geçen yazdan beri faiz oranlarını istikrarlı bir şekilde düşüren Avrupa Merkez Bankası (ECB) için de işleri zorlaştıracak. ECB Başkanı C. Lagarde, Trump’ın planladığı gümrük vergilerinin “küresel düzeyde olumsuz bir etkiye sahip olacağını” konusunda uyarıda bulundu.
ING Bank’ın araştırma notunda, AB’nin Trump’ı daha fazla LNG ve silah alımı vaatleriyle yatıştırmaya çalışacağı ve belirli misillemelerle karşılık vereceğini vurgulayarak, “Kesin olan daha fazla belirsizlik. Bu yatırımları etkileyebilir. Bazı ihracatların ek gümrük vergisinin uygulanma tarihinden önceye; ilk çeyreğe kaydırılacağını ve bundan sonra bir zayıflamanın muhtemel olduğunu öngörüyoruz. Tam bir ticaret savaşına doğru henüz ilerlememiş olsak da çatışmalar doğası gereği büyümeyi olumsuz etkileyecek, Avrupa’nın misillemesi de enflasyonist baskı yaratacak” dedi.
Kredi derecelendirme kuruluşu Morningstar DBRS, konuyla ilgili raporunda, önümüzdeki yıllarda ABD ile ticaretin yavaşlaması ve Avrupa’ya yatırımın azalmasının AB’de ekonomik büyümeyi yüzde 1’e kadar düşürebileceğini öngördü. AB’nin olası misillemesinin durumu daha da kötüleştireceği vurgulanan raporda, “Şok 2025 ve 2026’da yoğunlaşacak ve ABD-AB ticaretine daha doğrudan maruz kalan büyük üretim sektörlerine sahip ülkeler üzerinde etkisi daha büyük olabilir” denildi.
Trump, Avrupa’nın en büyük ekonomisi ve en sallantıda olan Almanya’yı özellikle hedef aldı. Almanya, iki yıllık ekonomik gerilemenin ardından durgunluğa saplandı. Berlin’deki hükümet geçen ay 2025 büyüme tahminini yüzde 1,1’den yüzde 0,3’e düşürdü ve ekonomistler gümrük vergilerinin kırılgan ekonomiyi daha da zayıflatabileceğini savunuyor. İtalya da gümrük vergilerinden etkilenecek. ABD, AB’den sonra İtalya’nın en büyük ikinci ihracat pazarı ve bu nedenle İtalyan ürünlerine uygulanacak yüzde 10 ek gümrük vergisinin bile ülkeye 4-7 milyar Euro’luk bir maliyet getireceği öngörülüyor.
Avrupa’nın en yüksek borç ve bütçe açıklarından birine sahip olan ve bunları dizginlemek için kısıntılara giden Fransa da büyümede yavaşlamayla karşı karşıya. Hükümet yakın zamanda sıkı bir kemer sıkma bütçesi uygulamaya başladı. Ancak otomobil, ilaç, şarap ve alkollü içkiler gibi Fransız ekonomisi için kritik öneme sahip sektörler, Trump’ın gümrük vergileriyle en büyük ihracat pazarlarından birinde talebin azalması endişesini yaşıyor.