Türk’ün her türlüsünü gördüm ama mekanik olanına rastlamadım diyenler için bu başlık. Şimdi tanışacaksınız kendisiyle. 1770 yılında Wolfgang von Kempelen isimli Macar bir mucit, “Mekanik Türk” ismini verdiği bir robotla gösteriler yapmaya başlar. Robot kardeşimiz sarıklı, kaftanlı bir Osmanlı kıyafetine bürünmüştür ve müthiş satranç oynuyordur. Karşısına kim çıkarsa deviriyordur, hatta rivayete göre Napoleon Bonaparte ve Benjamin Franklin de satranç tahtasını koltuk altlarına sıkıştırıp kös kös gitmişlerdir maçtan sonra. Seyirciler, karşılarında, o zaman adı henüz konmamış yapay zekası ve o zekadan komut alan elleriyle satranç oynayan bir robot görüyorlardı. Sarıklı robot Avrupa ve Amerika’da onyıllarca gezdirilir ve binlerce insanı bu müthiş teknolojiyle tanıştırır.
Bütün bu tezgah 1827 yılında küçük kabininde fenalık geçiren o zamanki “operatör” ve satranç ustası William Schlumberger kendini can havliyle dışarı atınca bozulur. İçeride dönem dönem değişen, muhtemelen ufak tefek satranç ustalarının olduğu anlaşılır. Yapay zeka olmasa da kutunun içindeki manyetik/mekanik düzenek çağının ötesindedir sahiden ama ortada yapay zeka falan yoktur, nasıl söylesek, “bir Alex değildir” yani. Şimdi bunun mekanik olduğunu anladık ama Türk nereden çıktı diyeceksiniz. O yıllarda “henüz” teknolojik olarak dünyadan ileride değildik ama sanıyorum Wolfgang Bey yarattığı illüzyona mistik bir faktör katmak istedi ve doğunun kadim bilgeliğine atıfla böyle bir isim koydu, ama konumuz bu değil.
Artık ciddi toplantılardan akşam sofralarına kadar her konuşmanın içinde mutlaka bir yapay zeka konusu geçiyor. Sonra da konu insanların işlerini kaybedeceğine ve yapay zekanın bizi köleleştireceği konusundaki endişelere geliyor. Öğrenilmiş çaresizlikten öteye giden, biraz mazoşist bir bekleyişle robotların gelip her şeyi ele geçireceği distopik bir dünya geliyor gözümüzün önüne. Gezegene yük olan bir türe dönüyoruz 10 dakikalık sohbetin ardından. Gelin biraz rakamlara bakalım ve sayıyla kendimize gelelim.
Dünya Ekonomik Forumu’nun 2025 Future of Work raporuna göre Türkiye’de ihtiyaç duyulan beceri seti kapsamının yüzde 44’ünün 2030’a kadar değişmesi bekleniyor. MMcKinsey’nin aynı konudaki 2025 raporuna1 göre Türkiye’de 2030’a kadar 7,6 milyon iş pozisyonunun yok olması ama aynı sürede 8,9 milyon yeni işin ortaya çıkması bekleniyor. Bir de ters taraftan vuralım, üretim alanında bir robotun yaklaşık altı işçinin işini yapabildiğini görüyoruz.Her şey o kadar hızlı değişiyor ki beklentilerin ve gerçekleşmelerin ne olacağını kestirmek çok da kolay değil. O zaman gelin biraz daha yakından bakalım resme, madem şeytan ayrıntıda gizli oraya gidelim. Referans verilen makalede2 işlerin tasnifinden ve bu tasnife göre otomasyondan etkilenme seviyelerinden bahsediliyor. Rutin olmayan işlerin nispeten daha az etkileneceği varsayımının giderek zayıfladığı, yapay zekadaki gelişimlerin gerek mavi yakalıların gerekse beyaz yakalıların niteliklerinin maddi/gayrimaddi robotlarca taklit edilebildiği bir döneme girdiğimiz belirtiliyor.
Burada ilginç bir veri dikkatimi çekti: Orta seviye nitelik gerektiren işlerin düşük seviye nitelik gerektiren işlere göre daha fazla risk taşıdığı gözüküyor. Muhtemelen hem maliyet açısından hem de çevresel faktörlerden etkilenme (context) açısından insan emeğinin henüz tercih edilebilir durumda olması bu sonucu doğuruyor. Ama beklentilere uygun bir sonuç da var, yüksek nitelik gerektiren işlerin sadece yüzde 14’ü risk taşıyor. İçinde yaratıcılık, kanaat, insan ilişkisi, empati, eleştirel düşünce, inovasyon gerektiren alanlardaki işler henüz düşük risk taşıyor. Buna örnek olarak JP Morgan’ın geliştirdiği “COACH” isimli yapay zeka modelinin (yatırım öngörüsü ve tavsiyesi oluşturuyor) kurumun 200 bin çalışanı tarafından kullanılmakla birlikte doğrudan müşteri kullanımına açılmamış olması. Bunun sebebi sadece hukuki sorumluluk endişesi değil; müşteri, karşısında insan görmek istiyor.
Sonuç olarak, işimizin sonucu kritikse, yaratıcılık gerektiriyorsa, sezgi ve tutku lazımsa robotlar ve yapay zeka ancak bizim takım arkadaşımız oluyor. Verimimiz artıyor, daha önemli işlere vakit ayırabiliyoruz, kendimizi sürekli geliştirecek vaktimiz oluyor.
Kısacası Mekanik Türk’ün içindeki Türk olabiliyorsak sorun yok, üstündeki mekanik araç bize daha çok benziyorsa durum fena.
1Turkey’s Talent Transformation in the Digital Era January 2020
2Özlem Baran Kaya, Automation Risk of Jobs For NUTS II and NUTS III Regions in Türkiye.