Rusya, ABD’nin yaptırımlarının etkisi altında doların yerine Çin yuanı’nı koyma girişimlerinden fiilen vazgeçti. Bu durum, alternatif bir küresel para birimi arayışındaki diğer ülkelerin karşı karşıya olduğu zorlukları da gözler önüne seriyor. Rusya Merkez Bankasının yayımladığı son verilere göre Çin ile ticaretin artmasına rağmen, Rusya’nın ihracat ödemelerinde yuanı’n payı bu yıl yarı yarıya azalarak, ABD’nin ikincil yaptırımları genişlettiği 2024 ortasındaki zirve seviyesi olan yüzde 22’ye geriledi. Rusya, Asya ile ticaretinde artık ihracatının yüzde 69’u karşılığında ruble alıyor.
Rusya’nın deneyimi, Çin Devlet Başkanı Şi Cinping’in yuan’ı uluslararası ticarette, finans piyasalarında ve merkez bankalarının rezervlerinde “güçlü bir para birimi” haline getirme hedefinin sınırlarını ortaya koyan, benzeri görülmemiş bir deney niteliği taşıyor. Bununla birlikte Çinli yetkililer, Pekin yönetiminin sermaye akışlarını kontrol altında tutmak amacıyla sıkı sermaye kontrollerini sürdürmesi nedeniyle, yuan’ı doların yerine geçecek bir para birimine dönüştürmeye çalışmadıklarını da açıkça ifade ediyor. Rusya’nın yön değiştirmesi, Çin bankalarının Ukrayna’daki savaş nedeniyle ABD’nin uygulamakla tehdit ettiği ikincil yaptırımlar karşısında geri adım atmasının ardından gerçekleşti. Bu gelişme doların küresel hakimiyetini de vurguluyor.
Şi-Putin-Trump zirvesi bekleniyor
Buna rağmen yaşanan bu gerileme, Şi ile Rusya lideri Vladimir Putin’in Rusya’nın 2022’de Ukrayna’yı geniş çaplı işgalinden haftalar önce ilan ettikleri dostluğa zarar vermedi. İki lider, gelecek hafta Çin’in Shenzhen şehrinde düzenlenecek Asya-Pasifik Ekonomik İşbirliği (APEC) Zirvesi’nde bir araya geldiklerinde bu siyasi ilişkiler yeniden gündeme gelecek. İki liderin, ABD Başkanı Donald Trump ile birlikte benzeri görülmemiş üçlü bir görüşme gerçekleştirmeleri de olası.
Yuan kullanımından uzaklaşılması, Rus şirketlerini sınır ötesi ödemelerde giderek büyüyen sorunlarla karşı karşıya bıraktı. Çin para birimi üzerinden doğrudan ödeme yapamayan şirketler, aracı kuruluşlara, üçüncü ülkelere ve daha karmaşık ödeme güzergahlarına başvurmak zorunda kalıyor. Bu da işlemleri daha yavaş, daha maliyetli ve daha öngörülemez hale getiriyor.
Rusya’nın en büyük kredi kuruluşu Sberbank’ın Yönetim Kurulu Birinci Başkan Yardımcısı Alexander Vedyakhin, Rusya ve Çin resmi olarak ulusal para birimleriyle ticarete yöneldikten sonra bile ödemelerin sürekli aksamalara açık olduğunu söyledi. Carnegie Rusya Avrasya Merkezi Direktörü Alexander Gabuev, “Standart bankacılık ödemeleri dramatik biçimde azaldı” dedi.
Yuan’a yöneliş
ABD ve müttefiklerinin Ukrayna’daki savaş nedeniyle yaptırımlar uygulamasının ardından Rusya ekonomisi olağanüstü bir hızla yuan’ı benimsemeye başladı. Çin para birimi, Rusya’nın dış ticaretinin neredeyse yarısını oluşturmaya başladı; Moskova’nın ülke içindeki döviz piyasasında en çok işlem gören para birimi haline geldi ve banka mevduatlarında doların önüne geçti. Bankalar kredi işlemlerinde dolar ve euro’dan yuan’a geçti. Yuan cinsinden tahvil piyasası çift haneli oranlarda büyürken, Çin para birimi merkez bankası rezervlerinin başlıca varlıklarından biri haline geldi.
Bu gelişme, Trump’ın ticaret politikalarının yarattığı aksaklıklara karşılık olarak çok sayıda ülkenin ABD dolarına bağımlılığını azaltmaya çalıştığı daha geniş kapsamlı bir eğilimin parçası. Yuan potansiyel bir alternatif olarak görülse de Çin, dolar temelli finansal sisteme büyük ölçüde bağımlı olmaya devam ediyor.
Çin piyasalarını dışa açmaya yönelik olası değişikliklerin sınırlı kalması beklense de ülkenin 2030 yılına kadar uzanan son beş yıllık kalkınma planında, para biriminin uluslararasılaşmasını ilerletmek amacıyla sermaye hesabının açıklığını artırma taahhüdü yer alıyor. Bloomberg Economics'in tahminlerine göre Rusya, 2021'den bu yana Çin'in yuan üzerinden gerçekleştirilen ticaretinin payında görülen artışın yaklaşık yüzde 30'unu oluşturdu.
Bunun nedeni, Moskova'nın daha önce en büyük pazarı olan Avrupa Birliği'nden yaptırımlar nedeniyle büyük ölçüde dışlanmasının ardından Çin ile ticari ilişkilerinin hızla gelişmesi. Çin artık Rusya'nın en büyük ticaret ortağı ve Rusya'nın dış ticaretinin üçte birinden fazlasını oluşturuyor.
Döviz sıkıntısı
2024 yılının ortalarına kadar Rusya, yuan’ın uluslararası kullanımına yönelik fiilen ilave bir kanal oluşturmuştu. Yuan cinsinden gerçekleştirilen Rus ihracatının değeri, doğrudan Çin'e gönderilen ihracatın değerini sürekli olarak aşıyordu. Bu da başka ülkelerdeki alıcıların da Rusya'ya giderek daha fazla yuan ile ödeme yaptığını gösteriyordu.
Başka bir ifadeyle Rusya, Pekin'in yuan’ın kullanım alanını Çin sınırlarının ötesine taşıma çabalarına önemli katkı sağlıyordu. Yuan, zirve döneminde SWIFT uluslararası ödemelerinde dolar, euro ve İngiliz sterlini’nin ardından dördüncü sırada yer alıyordu. Ancak bu kazanımlar ne kadar hızlı elde edildiyse, geri dönüş de o kadar hızlı gerçekleşti.
ABD'nin Haziran 2024'te Rusya ile iş yapan finans kuruluşlarına ve şirketlere ikincil yaptırım uygulama gerekçelerini önemli ölçüde genişletmesinin ardından Rus şirketleri büyük bir kargaşaya sürüklendi. Ödemeler aylarca donduruldu veya geciktirildi, transferler geri gönderildi ve Çin'in en büyük kredi kuruluşları Rus muhataplarıyla tüm işlemlerini durdurdu. O dönemde yuanı yoğun biçimde kullanan Rusya ekonomisi, ciddi bir döviz sıkıntısıyla karşı karşıya kaldı. Rusya Merkez Bankası sonunda kredi kuruluşlarına yuan cinsinden kredi kullandırma konusunda kısıtlamaya gitmeleri çağrısında bulundu.
Rus şirketlerinin Çin ile ticaret yapmasına yardımcı olan firmalara göre hala açık olan çeşitli ödeme kanalları bulunuyor ancak bunların hiçbiri bir ödemenin kesinlikle gerçekleşeceğini garanti etmiyor. Nakliye ve gümrükleme hizmetleri sunan STA SiberiaTransAsia Group, müşterileri için hazırladığı bilgilendirme dokümanlarında, “2026 yılında Çin'deki tedarikçilere ödeme yapmak artık rutin bir işlem olmaktan çıktı” ifadelerini kullandı. Şirket, imzalanmış bir sözleşme ve güvenilirliği doğrulanmış bir ticari muhatap olsa bile Rus şirketlerinin ödeme gecikmeleri, geri gönderilen transferler ve ilave uyumluluk kontrolleriyle karşı karşıya kaldığını belirtti.
Birçok işlem artık bankalar yerine ödeme aracılığı yapan kuruluşlar üzerinden gerçekleştiriliyor. Bu yöntem daha güvenilir kabul edilse de aynı zamanda daha maliyetli. Nakliye şirketi STT Logistics'in verilerine göre Çin ile gerçekleştirilen sınır ötesi ödemelerin toplam maliyeti, aracılara ödenen komisyon ve ücretler de dahil olmak üzere, işlem tutarının ortalama yüzde 15 ila yüzde 20'sine ulaşıyor.
Bloomberg'in hesaplamalarına göre Rusya'nın üçüncü ülkelerle ticaretinde yuan kullanımı da geçen yılın sonlarına doğru negatife döndü. SWIFT verileri, yuanın küresel ödemelerdeki payının Ukrayna savaşından önceki seviyelere gerilediğini ve Japon yeninin ardından beşinci sıraya düştüğünü gösteriyor. Çinli yetkililer ise Çin'in CIPS ağı üzerinden gerçekleştirilen işlem hacimlerinde kayda değer bir artış yaşandığını belirterek bu verilerin yuanın küresel erişimini tam olarak yansıtmadığını savunuyor.
Çin Merkez Bankası Başkanı Pan Gongsheng ekim ayında yaptığı açıklamada, Çin'in kendi yerel ödeme sistemi ve diğer bankalar arası işlemler de hesaba katıldığında, yuan’ın küresel ödemelerdeki payının aslında yüzde 6 ila yüzde 7'ye yükseleceğini söyledi. Bununla birlikte, Peterson Uluslararası Ekonomi Enstitüsü kıdemli araştırmacısı ve yuanın küresel kullanım dinamiklerini inceleyen Martin Chorzempa'ya göre, CIPS işlem hacimlerindeki artış SWIFT verilerindeki gerilemeyi açıklamak için yeterli değil. Chorzempa, “Rusya'ya yönelik yaptırımların yuanın uluslararasılaşmasını genişletme konusunda yarattığı ivme artık etkisini yitirdi” dedi.