“Tıp tarihte hiç olmadığı kadar başarılı. Sağlık ekonomisi hiç olmadığı kadar büyük. Buna rağmen maliyetler, eşitsizlikler ve kronik hastalıklar neden artmaya devam ediyor
İnsan gençken sağlığı çoğu zaman hayatın doğal hali sanıyor.
Vücudunuz çalışıyor, sabah kalkıyorsunuz, yürüyorsunuz, seyahat ediyorsunuz, yiyorsunuz, içiyorsunuz. Bunların her birinin aslında büyük bir nimet olduğunu pek düşünmüyorsunuz.
Yaş ilerledikçe bakış değişiyor.
Kendi bedeninizi daha dikkatli dinlemeye başlıyorsunuz. Anne babanızın, yakınlarınızın, dostlarınızın sağlık meseleleri hayatınıza daha fazla giriyor. Hastanelerin koridorlarında biraz daha fazla vakit geçiriyor, doktorlarla daha uzun konuşuyor, ilaçların prospektüsünü eskisinden daha dikkatli okuyorsunuz.
Benim sağlık ekonomisine ilgim de biraz böyle gelişti.
Bir noktadan sonra insan şu basit soruyu sormadan edemiyor:
Tıp bu kadar ilerlerken, sağlık için bu kadar büyük paralar harcanırken neden toplumlar aynı ölçüde daha sağlıklı hale gelmiyor?
Çünkü ortada gerçekten düşündürücü bir çelişki var.
Modern tıp insanlık tarihinin en büyük başarılarından biri. Birkaç kuşak önce ölümcül olan birçok hastalık bugün tedavi edilebiliyor. İnsan ömrü uzadı. Kalp cerrahisinden kanser tedavilerine, organ naklinden genetik bilimine kadar geldiğimiz nokta olağanüstü.
Ama diğer tarafta başka bir tablo var.
Obezite artıyor. Diyabet yaygınlaşıyor. Demans daha fazla aileyi etkiliyor. Ruh sağlığı sorunları ve yalnızlık büyüyor. İnsanlar daha uzun yaşıyor ama hayatlarının giderek daha uzun bir bölümünü ilaçlarla, doktor kontrolleriyle veya bakım ihtiyacıyla geçiriyor.
Demek ki mesele yalnızca tıbbın ne kadar ilerlediği değil.
Nasıl bir sağlık sistemi kurduğumuz da en az tıp kadar önemli.
Sağlık yeni petrol mü?
Yirminci yüzyılda küresel siyasetin merkezinde petrol vardı. Sonra finans geldi. Son yirmi yılda teknoloji şirketleri ekonomik gücün yeni sembolü oldu.
Şimdi sessiz ama çok daha derin başka bir dönüşüm yaşanıyor.
Sağlık dünyanın en büyük endüstrilerinden birine dönüşüyor.
Artık yalnızca doktorlardan, hastanelerden ve ilaçlardan söz etmiyoruz. Biyoteknoloji, yapay zekâ, genetik mühendisliği, tıbbi cihazlar, sağlık sigortası, yaşlı bakımı, klinik araştırmalar, genom analizleri ve sağlık verisinden oluşan devasa bir ekosistem var.
OECD ülkelerinde sağlık harcamaları milli gelirin yaklaşık onda birine ulaşmış durumda. ABD’de ise oran yüzde 18 civarında.
Rakamların büyüklüğünden daha önemli olan ise sağlığın niteliğinin değişmesi.
COVID bunu hepimize gösterdi.
Bir anda maskenin bile stratejik ürün olabileceğini öğrendik. Aşı geliştiren ülkelerle geliştiremeyenler arasındaki farkı gördük. İlaç hammaddesinin nerede üretildiğinin milli güvenlik meselesine dönüşebildiğine tanık olduk.
Sağlık artık yalnızca sağlık politikası değildir.
Sanayi politikasıdır.
Teknoloji politikasıdır.
Milli güvenlik meselesidir.
Ve giderek dış politikanın da bir parçasıdır.
Beni asıl rahatsız eden soru
Fakat benim zihnimi en fazla meşgul eden mesele başka.
Biz gerçekten bir sağlık ekonomisi mi kurduk, yoksa giderek büyüyen bir hastalık ekonomisi mi?
Bunu modern tıbba karşı olduğum için sormuyorum.
Tam tersine.
Hayatınızın bir döneminde sizin veya çok sevdiğiniz bir insanın ciddi bir sağlık sorunu olduğunda modern tıbbın ne büyük bir nimet olduğunu çok daha iyi anlıyorsunuz.
İyi bir doktorun doğru zamanda verdiği kararın, doğru teşhisin, doğru ilacın değerini parayla ölçmek mümkün değil.
Ama tam da bu nedenle sistemin nasıl çalıştığını sorgulamak gerekiyor.
Çünkü sağlık diğer ekonomik faaliyetlere pek benzemiyor.
Yeni bir otomobil almaktan vazgeçebilirsiniz. Telefonunuzu iki yıl daha kullanabilirsiniz. Tatilinizi erteleyebilirsiniz.
Ama doktor size “bu ameliyat gerekli” dediğinde mesele değişir.
O anda fiyat çoğumuz için ikinci plana düşer.
Hele söz konusu olan çocuğunuz, anneniz, babanız veya eşinizse ekonomik hesap neredeyse tamamen ortadan kalkar.
Sağlık sektörünün muazzam ekonomik gücünün temelinde biraz da bu insanî gerçek yatıyor.
Doktora güvenmek istiyoruz
İnsan hastalandığında savunmasızlaşıyor.
Normal hayatta son derece sorgulayıcı biri olabilirsiniz. İş hayatında önünüze gelen her rakamı kontrol edebilirsiniz.
Ama hastane odasında doktorunuzun karşısında oturduğunuzda ilişkinin niteliği değişiyor.
Çünkü onun bildiğini siz bilmiyorsunuz.
Bu nedenle sağlık sisteminin temel para birimi aslında dolar, euro veya lira değil.
Güvendir.
Doktorunuzun gerçekten ihtiyacınız olduğu için o testi istediğine inanmak istersiniz.
Önerilen ameliyatın gerçekten gerekli olduğuna inanmak istersiniz.
Yazılan ilacın sizin için en doğru ilaç olduğuna inanmak istersiniz.
Çoğu doktorun mesleğini büyük bir özveriyle yaptığına hiç kuşkum yok.
Ama iyi sistemler yalnızca iyi insanların varlığı üzerine kurulmaz.
Teşvikleri de doğru kurar.
Bir hastanenin gelirini yaptığı işlem sayısına bağlarsanız daha fazla işlem yapılması şaşırtıcı değildir.
Bir hekimin performansını yalnızca baktığı hasta veya yaptığı operasyon üzerinden ölçerseniz sistem doğal olarak o yöne gider.
Bu yüzden mesele “doktorlar etik mi?” sorusundan çok daha büyüktür.
Asıl soru şudur:
Sistem etik davranışı teşvik ediyor mu?
İlaç şirketlerini şeytanlaştırmak kolay
Benzer bir kolaycılık ilaç şirketleri konusunda da yapılıyor.
Bir tarafta bütün ilaç endüstrisini neredeyse insanları hasta tutmak isteyen karanlık bir güç gibi görenler var.
Diğer tarafta ise piyasanın her şeyi çözeceğine inananlar.
İkisinin de eksik olduğunu düşünüyorum.
Bugün milyonlarca insanın hayatta olmasını ilaç araştırmalarına borçluyuz. Yeni bir molekülün laboratuvardan hastaya ulaşması yıllar, bazen on yılı aşkın zaman ve çok büyük yatırım gerektiriyor.
Elbette bunun ekonomik karşılığı olacak.
Ama diğer taraftan insan hayatını kurtaran bir ilacın hastaların büyük bölümünün ulaşamayacağı fiyatlarla satılması da vicdanen ve siyaseten sürdürülebilir değil.
Çözüm şirketleri şeytanlaştırmak değil.
İnovasyonu teşvik ederken kamu yararını koruyacak güçlü kurumlar yaratmak.
Patent koruması olacak.
Ama rekabet de olacak.
Kâr olacak.
Ama şeffaflık da olacak.
Teknoloji her zaman ucuzlatmıyor
Sağlıkla ilgili düşünürken beni şaşırtan başka bir konu da teknoloji oldu.
Hayatımızın hemen her alanında teknoloji maliyeti düşürdü.
Sağlıkta ise çoğu zaman tam tersi oluyor.
Çünkü yeni teknoloji eskisini tamamen ortadan kaldırmıyor. Üzerine ekleniyor.
MR geldi ama röntgen devam ediyor.
Robotik cerrahi gelişti ama klasik cerrahi bitmedi.
Yeni biyolojik ilaçlar çıktı ama eski tedaviler ortadan kalkmadı.
Sonuçta daha iyi tedavi imkânlarımız oluyor ama sistem de giderek pahalılaşıyor.
Burada sorulması gereken soru “Bu teknoloji yeni mi?” değil.
“Hastanın hayatına gerçekten ne katıyor?”
Bence geleceğin sağlık sistemleri bu soruyu çok daha fazla sormak zorunda kalacak.
İnsan bazen en basit şeylere geri dönüyor
Sağlık üzerine ne kadar çok okursanız, ne kadar çok doktorla konuşursanız sonunda dönüp dolaşıp şaşırtıcı derecede basit şeylere geliyorsunuz.
Ne yiyoruz?
Ne kadar yürüyoruz?
Nasıl uyuyoruz?
Ne kadar stres altındayız?
Yalnız mıyız?
Sigara içiyor muyuz?
Nasıl bir hava soluyoruz?
Bunların hiçbiri yeni keşif değil.
Ama belki de sağlık sisteminin en büyük paradoksu burada.
Milyarlarca doları hastalık ortaya çıktıktan sonra harcıyoruz; hastalığın ortaya çıkmasını engelleyebilecek şeylere çok daha az kaynak ayırıyoruz.
Oysa en ucuz ameliyat, hiç yapılmasına gerek kalmayan ameliyattır.
En ucuz ilaç, hiç ihtiyaç duyulmayan ilaçtır.
En başarılı sağlık sistemi de en fazla hastane yapan değil, insanlarını mümkün olduğunca hastaneden uzak tutabilen sistemdir.
Modern tıp ile geleneksel bilgiyi neden kavga ettiriyoruz?
Bu konuda da yıllar içinde fikrim biraz değişti.
Eskiden modern tıp ile geleneksel yöntemler arasında çok daha keskin bir çizgi çizmenin doğru olduğunu düşünürdüm.
Şimdi meseleyi daha nüanslı görüyorum.
Çünkü bugün kullandığımız birçok ilacın kökeninde zaten doğadaki moleküller var.
Anadolu bu açıdan olağanüstü zengin.
Kekik, adaçayı, çörek otu, defne, lavanta, biberiye…
Bunları mucize ilaçlar gibi sunmak ne kadar yanlışsa, binlerce yıllık bilgi birikimini “bilim dışı” diyerek tamamen kenara atmak da o kadar yanlış.
Aynı şey Geleneksel Çin Tıbbı, Ayurveda, akupunktur veya meditasyon için de geçerli.
Benim ölçüm giderek daha basit hale geldi:
Kanıt var mı? İşe yarıyor mu? Güvenli mi?
Varsa nereden geldiğinin fazla önemi yok.
Yoksa bin yıllık olması da onu doğru yapmaz.
Geleceğin sağlık anlayışının “modern tıp mı, alternatif tıp mı?” kavgasından çıkarak kanıta dayalı integratif sağlık anlayışına doğru ilerlemesi bana daha makul geliyor.
Yaş almanın öğrettiği bir şey
Belki de sağlık konusunda öğrendiğim en önemli şey şu:
Uzun yaşamak ile iyi yaşlanmak aynı şey değil.
Seksen beş yaşına ulaşmak büyük başarı.
Ama asıl mesele o yaşa nasıl ulaştığınız.
Yürüyebiliyor musunuz?
Kendi işinizi görebiliyor musunuz?
Zihniniz hâlâ merak ediyor mu?
Dostlarınızla sofraya oturabiliyor musunuz?
Hayatla bağınız devam ediyor mu?
Bunların değeri yaş ilerledikçe çok daha iyi anlaşılıyor.
Dolayısıyla hedef yalnızca yaşam süresini uzatmak olmamalı.
Sağlıklı yaşam süresini uzatmak olmalı.
Bu ayrım önümüzdeki yıllarda sağlık politikalarının da merkezine oturacak.
Türkiye için farklı bir sağlık vizyonu
Türkiye son yirmi yılda hastane ve sağlık altyapısında önemli mesafe aldı.
Şimdi bence başka bir soruya geçme zamanı:
Daha fazla hastane nasıl yaparız değil, insanlarımızın hastaneye daha az ihtiyaç duymasını nasıl sağlarız?
Biyoteknoloji, yapay zekâ, genom araştırmaları ve tıbbi cihazlarda Türkiye’nin ciddi potansiyeli var.
Anadolu’nun tıbbi ve aromatik bitki zenginliğini de bilimle buluşturabiliriz.
Sağlık turizmini saç ekimi ve estetik cerrahinin ötesine taşıyıp ileri tedavi, rehabilitasyon, yaşlı bakım ve sağlıklı yaşlanma alanlarına genişletebiliriz.
Ama benim için en önemli dönüşüm koruyucu sağlıkta olmalı.
Başarıyı kaç ameliyat yaptığımızla değil, kaç ameliyata gerek kalmadığıyla da ölçebilmeliyiz.
Kaç kutu ilaç tüketildiğiyle değil, insanların kaç yıl ilaçsız ve bağımsız yaşayabildiğiyle ilgilenmeliyiz.
Ve sistemin merkezine yeniden güveni koymalıyız.
Sonunda dönüp kendimize geliyoruz
Sağlık üzerine düşündükçe insanın bakışı ister istemez değişiyor.
Bir zamanlar zenginliği daha çok para, mülk, gelir veya ekonomik güç üzerinden düşünürdük.
Yaş ilerledikçe listenin sıralaması değişiyor.
Sabah ağrısız kalkabilmek.
Rahat yürüyebilmek.
Sevdiğiniz insanlarla aynı sofraya oturabilmek.
Zihninizin berrak olması.
Kimseye muhtaç olmadan yaşayabilmek.
Bunların değerini herhangi bir bilançoda göremezsiniz.
Ama insan hayatının gerçek bilançosunda belki de en değerli varlıklar bunlardır.
Ülkeler için de farklı değil.
Bir ülkenin en büyük sermayesi petrolü, doğal gazı, fabrikaları veya döviz rezervleri değildir.
Sağlıklı, üretken, yaratıcı ve hayata bağlı insanlarıdır.
Belki yirmi birinci yüzyılın gerçek sağlık başarısı da en büyük hastaneleri yapmak veya en fazla ilacı üretmek olmayacak.
İnsanların daha uzun değil, daha uzun süre iyi yaşayabilmesini sağlamak olacak.
Çünkü günün sonunda hepimizin istediği şey aslında son derece basit:
Sadece hayatta kalmak değil.
Sağlıklı, bağımsız ve onurlu bir şekilde yaşayabilmek.