Centilmenlik ve hanımefendilik eski dünyanın süsü değildir. Güven yaratan, iş hayatını öngörülebilir, siyaseti yaşanabilir, toplumu daha huzurlu kılan önemli bir medeniyet sermayesidir.
Yan masada insanlar keyifle yemek yiyor. Belki uzun zamandır görüşmeyen iki dost hasret gideriyor, belki bir aile çocuğunun doğum gününü kutluyor. Biz ise sigarayı paketinden çıkarıp adeta bir emzik gibi dudaklarımızın arasına yerleştiriyor, dumanını gelişigüzel etrafa üflüyoruz.
O masada hayatında hiç sigara içmemiş insanların yemeğini, sohbetini ve temiz hava hakkını düşünmüyoruz.
Otobüste, trende, havaalanında avazımız çıktığı kadar telefonla konuşuyor; özel hayatımızı, işimizi, aile tartışmalarımızı hiç tanımadığımız insanlara zorla dinletiyoruz. Vapur iskeleye yanaşmadan kapıya yığılıyor, beş dakika erken inebilmek için önümüzde kim varsa ezip geçiyoruz. Uçak daha park etmeden ayağa kalkıyor, pasaport kuyruğunda bir kişilik avantaj yakalamak için araya girmenin yolunu arıyoruz.
Garsona sipariş verirken gözünün içine bakmıyor, “lütfen” ve “teşekkür ederim” demeyi gereksiz buluyoruz. Yemekteki küçük bir gecikmenin öfkesini, mutfakta hiçbir sorumluluğu olmayan genç çalışandan çıkarıyoruz. Otoparkta iki araçlık yer kaplıyor, asansörden çıkanlara yol vermeden içeri dalıyor, arkamızdan gelenin yüzüne kapıyı bırakıyoruz.
Bunlar küçük ayrıntılar gibi görünebilir.
Oysa uygarlık, tam da bu küçük ayrıntılarda belli olur.
İlişkilerimiz neden hoyratlaşıyor?
Gündelik hayatımızda giderek daha fazla acele, öfke ve tahammülsüzlük var. İnsanlar birbirlerine daha kolay bağırıyor, daha çabuk hakaret ediyor, daha az özür diliyor.
Nezaket zayıflık, sabır beceriksizlik, teşekkür gereksiz resmiyet, özür dilemek ise yenilgi sayılıyor. En öne geçeni başarılı, en yüksek sesle konuşanı güçlü, en sert cevabı vereni haklı zannediyoruz.
Çağımız hız, görünürlük ve rekabet üzerine kurulu. Daha çabuk yetişmek, daha çok kazanmak, daha fazla dikkat çekmek, daha öne geçmek istiyoruz. Bu koşuşturma içinde karşımızdaki insanı bir kişilik olmaktan çıkarıp müşteriye, seçmene, çalışana, takipçiye, rakibe ya da önümüzdeki bir engele dönüştürüyoruz.
İlişkiler giderek işlemsel hâle geliyor:
“Bana ne faydası var?”
“İşime yarar mı?”
“Çevresi güçlü mü?”
“Ondan ne elde edebilirim?”
Bu hesapların arasında dostluk, vefa, mahcubiyet, incelik, gönül alma ve hatır bilme gibi kavramlar zayıflıyor. İnsanlar kolayca siliniyor, yılların ilişkisi bir telefon mesajıyla bitiriliyor, verilen sözler koşullar değişince unutuluyor.
Sosyal medya da bu hoyratlığı büyütüyor. İnsanlar yüz yüze söylemeye cesaret edemeyecekleri sözleri ekran arkasından kolaylıkla yazabiliyor. Öfke, hakaret ve kutuplaşma; bilgiden, ölçülülükten ve incelikten daha fazla ilgi görüyor.
Ama sorun yalnızca teknolojide değil. Asıl sorun, başkalarının varlığını, alanını, zamanını, hakkını ve onurunu hesaba katma alışkanlığımızı kaybetmemiz.
Bu nedenle centilmenlik ve hanımefendilik üzerine konuşmak nostaljik bir görgü sohbeti değildir. Mesele, birlikte yaşama kültürünü yeniden inşa etmektir.
Centilmenlik takım elbise değildir
“Centilmen” denildiğinde hâlâ iyi dikilmiş bir takım elbise, düzgün bağlanmış kravat, parlak ayakkabılar ve ağırbaşlı bir konuşma biçimi akla geliyor. “Hanımefendi” denildiğinde ise zarif giyinen, ölçülü konuşan, sofra kurallarını bilen bir kadın hayal ediliyor.
Bunların hiçbirinde yanlış yok. Fakat gerçek centilmenlik ve hanımefendilik görünüşten önce bir karakter meselesidir.
İyi giyinmek zarafet değildir; karşımızdaki insanın onurunu gözetmek zarafettir. Hangi çatalın kullanılacağını bilmek tek başına görgü değildir; aynı sofrada bulunanların rahatını düşünmek görgüdür. Güzel konuşmak değerlidir; asıl ölçü, öfkelendiğimizde hangi kelimeleri seçtiğimizdir.
İnsanın gerçek niteliği, kendisinden güçlü olanlara nasıl davrandığında değil; kendisine hizmet edenlere, kendisinden daha güçsüz gördüklerine ve bir daha karşılaşmayacağını düşündüğü insanlara karşı tutumunda ortaya çıkar.
Bir insanın karakterini anlamak istiyorsanız yalnızca dostlarıyla nasıl konuştuğuna bakmayın. Garsona, şoföre, sekretere, güvenlik görevlisine, temizlik çalışanına, yaşlılara, çocuklara ve hayvanlara nasıl davrandığına bakın.
Nezaket, karşılığında bir şey beklenmeden gösterildiğinde ahlaki değere dönüşür.
Kuyruk küçük bir medeniyet sınavıdır
Görgüyü çoğu zaman sofrada hangi çatalın kullanılacağını bilmek, davetlerde doğru kıyafeti seçmek ya da belli hitap biçimlerini kullanmak sanıyoruz.
Oysa görgünün özü çok daha basittir:
Başkalarının da en az bizim kadar önemli olduğunu kabul etmek.
Açık havada sigara içmenin yasal olması, dumanı başkalarının üzerine üfleme hakkı vermez. Özgürlük, başkasının ciğerine duman gönderdiğimiz yerde biter.
Toplu taşıma aracında yüksek sesle telefonla konuşmak, kamusal alanı kendi salonumuz; çevremizdeki insanları da mecburi dinleyicilerimiz gibi görmektir.
Vapurdan birkaç dakika önce inmek, uçağın kapısına ilk ulaşmak ya da pasaport kuyruğunda birkaç kişi öne geçmek bize ne kazandırır? Belki üç dakika.
Peki ne kaybettirir?
Sabır, saygı, itibar ve insanlık ölçüsü.
Kuyruk, insanın karakterini gösteren küçük bir medeniyet sınavıdır. Sıraya uymak yalnızca düzeni değil, herkesin zamanının bizimki kadar değerli olduğunu kabul etmektir.
Garsona “Bana şunu getir” demekle “Lütfen şunu alabilir miyim?” demek arasında yalnızca birkaç kelime vardır. Fakat o birkaç kelimenin içinde, karşımızdaki insanı emir eri mi yoksa bizimle eşit onura sahip bir birey mi olarak gördüğümüz saklıdır.
Görgü, başkalarını rahatsız etmemek için kendimizi biraz sınırlayabilmektir. Zarafet ise bunu bir fedakârlık gösterisine çevirmeden yapabilmektir.
İş dünyasının en kıt sermayesi: Güven
Aynı mesele iş dünyasında daha büyük ölçeklerde karşımıza çıkıyor.
Bir iş insanının centilmenliği, önemli bir davette nasıl ağırlandığıyla değil; ödeme zamanı geldiğinde verdiği sözü tutup tutmadığıyla ölçülür. Sözleşmenin boşluklarından yararlanmak hukuken mümkün olabilir. Fakat karşı tarafı güçsüz yakalayıp hakkını vermemek ticari zekâ değil, karakter zaafıdır.
Bir yöneticinin zarafeti, yönetim kurulu toplantısında yaptığı etkileyici sunumda değil; genç bir çalışanın fikrini gerçekten dinleyip dinlemediğinde belli olur.
Başarıyı kendisine, hatayı ekibine yazan yönetici lider değildir. Çalışanını herkesin önünde küçük düşüren, gece yarısı sürekli mesaj gönderen, insanların özel hayatını yok sayan patron güçlü değil, özdenetimsizdir.
Uzun yıllar uluslararası iş dünyasında, diplomaside ve enerji sektöründe çok farklı insanlarla çalıştım. Son derece parlak, zengin ve nüfuzlu olup kendisinden güçsüz gördüklerine karşı davranışlarıyla bütün ihtişamını bir anda kaybedenler de gördüm. Gösterişsiz, fakat sekreterinden şoförüne, rakibinden müşterisine kadar herkese aynı saygıyı göstererek kalıcı güven yaratanlar da…
Şuna inanıyorum:
İş dünyasının en kıt sermayesi para değil, güvendir.
Sözünü tutan, borcunu zamanında ödeyen, kötü haberi saklamayan, ortağını zor gününde yalnız bırakmayan, çalışanın emeğine sahip çıkmayan, rakibinin arkasından iftira atmayan iş insanı uzun vadede en değerli varlığı yaratır: İtibar.
Bir şirketin gerçek kültürü duvardaki değerler bildirisinde değil; işten çıkarma biçiminde, tedarikçisine yaklaşımında, stajyerine gösterdiği saygıda, kadın çalışanına sunduğu fırsatta ve kriz sırasında sorumluluğu kimin üstlendiğinde görülür.
İş hayatında centilmenlik saflık değildir. Sert müzakere yapılabilir, çıkarlar kararlılıkla savunulabilir, gerektiğinde masadan kalkılabilir. Fakat bütün bunlar karşı tarafı aşağılamadan da yapılabilir.
İyi müzakere, masadan yalnızca kazanan olarak kalkmak değil, karşı tarafın da onuruyla kalkmasını sağlamaktır.
Unutmayalım: Bugün ezdiğiniz küçük tedarikçi, yarın ihtiyacınız olan teknolojinin sahibi olabilir. Küçümsediğiniz genç çalışan, birkaç yıl sonra sektörün lideri olabilir. Kötü davrandığınız kişi unvanınızı unutabilir; fakat kendisine nasıl hissettirdiğinizi kolay kolay unutmaz.
Siyasette nezaket lüks değildir
Siyasetteki kabalaşma bütün topluma yayılıyor. Çünkü siyaset yalnızca ülkeyi yönetmez; davranış biçimleri de üretir.
Lider bağırıyorsa taraftarı daha yüksek sesle bağırıyor. Siyasetçi rakibini düşmanlaştırıyorsa toplum da komşusuna, meslektaşına, hatta aile bireyine aynı gözle bakmaya başlıyor. Meclis kürsüsünden kullanılan dil, bir süre sonra sokakta, televizyonda, okulda ve sosyal medyada yeniden karşımıza çıkıyor.
Demokrasi yalnızca sandık kurmak değildir. Rakibinin de meşru olduğunu kabul etme kültürüdür.
Siyasi centilmenlik, görüşlerinden vazgeçmek veya mücadeleyi yumuşatmak anlamına gelmez. Tam tersine, düşüncelerini güçlü biçimde savunurken karşı tarafın insanlık onurunu koruyabilmektir.
Rakibini eleştirmek başka, ailesini hedef almak başkadır. Yanlış politikayı teşhir etmek başka, seçmene hakaret etmek başkadır. Hesap sormak başka, intikam almak başkadır.
Bir siyasetçinin büyüklüğü yalnızca seçim kazandığında değil, kaybettiğinde gösterdiği tavırla da ölçülür. Devlet imkânlarının geçici, makamların emanet, iktidarın ise ebedî olmadığını bilmek siyasi zarafetin temelidir.
Hata yaptığında özür dilemek, gerektiğinde görevden ayrılmak, başarılı bir rakibin hakkını teslim etmek ve toplumu gererek oy toplamayı reddetmek zayıflık değil, demokratik olgunluktur.
Devlet adamlığı, herkesi susturmak değildir. Kendisiyle aynı düşünmeyen insanlara da güven verebilmektir.
Türkiye’nin yalnızca iyi yöneticilere, başarılı şirketlere ve güçlü kurumlara değil; ölçülü, saygılı ve güven veren bir siyasi dile de ihtiyacı var. Çünkü siyasi dil zehirlendiğinde yalnızca toplumsal huzur değil, ekonomi ve yatırım ortamı da zarar görür.
Yatırımcı sadece faiz oranına, döviz kuruna ve vergi avantajına bakmaz. Kurumların nasıl işlediğine, verilen sözlerin tutulup tutulmadığına, iktidarın eleştiriye tahammülüne ve anlaşmazlıkların hangi dille çözüldüğüne de bakar.
Nezaket ile ekonomi birbirinden sanıldığı kadar uzak değildir. Güvenin olmadığı yerde sermaye ürker.
Her medeniyet kendi “iyi insanını” yarattı
Yaklaşık 170 ülkeyi görmüş, farklı kültürlerde yaşamış ve çalışmış biri olarak şunu rahatlıkla söyleyebilirim: Her medeniyet, gücü ahlakla dengelemeye çalışan bir “iyi insan” ideali geliştirmiştir.
İngiliz centilmenliğinin merkezinde özdenetim ve “adil oyun” vardır: Kazanırken böbürlenmemek, kaybederken hırçınlaşmamak, rakibe saygı göstermek ve verilen sözü tutmak…
Fransızların honnête homme geleneği, bilgili fakat bilgisini başkasını küçültmek için kullanmayan, farklı çevrelerde ölçülü davranabilen insanı öne çıkarır. Fransız zarafeti yalnızca iyi giyinmek değil, başkasına da parlayabileceği alan açmaktır.
Rus aydın geleneğinde dış görünüşten çok vicdan önemlidir. Eğitimli olmak yeterli sayılmaz; toplum karşısında ahlaki sorumluluk taşımak ve haksızlığa kayıtsız kalmamak gerekir.
Çin düşüncesindeki Konfüçyüsçü junzi idealinde insanın üstünlüğü soyundan değil, karakterinden gelir. İnsanlık, adalet, bilgelik, güvenilirlik ve kendini terbiye etme esastır.
Japonların omotenashi anlayışı, karşımızdaki insanın ihtiyacını daha o söylemeden sezmek, ayrıntıları düşünmek ve bunu gösterişe çevirmeden yapmaktır. İncelik sessizdir; fakat bıraktığı iz uzun sürer.
Arap ve İslam geleneğinde ise edep, mürüvvet ve fütüvvet vardır. Edep haddini, sözünün ağırlığını ve başkasının hakkını bilmektir. Mürüvvet cömertlik, bağışlayıcılık ve yüksek karakterdir. Fütüvvet, yiğitliği başkalarını ezmekte değil, nefsine hâkim olmakta arar.
İsimler farklıdır; öz aynıdır:
Güçlü ol, ama zalim olma. Bilgili ol, ama kibirlenme. Varlıklı ol, ama gösterişe kapılma. Hakkını savun, ama başkasının onurunu çiğneme.
Hanımefendiliği de yeniden tanımlamak
Tarih boyunca centilmenlik çoğunlukla erkekler üzerinden, hanımefendilik ise kadınları sessizliğe, itaate ve dar davranış kalıplarına zorlayacak biçimde tanımlandı.
Bu mirası olduğu gibi geri getirmek ne mümkündür ne de doğrudur.
Çağımızın hanımefendisi sesini çıkarmayan kadın değildir. Bilgili, özgüvenli, bağımsız, sınırlarını koruyabilen; bunu yaparken başkasının onurunu da gözeten kadındır.
Günümüzün centilmeni de kadına kapı açıp eşitliğini kabul etmeyen erkek olamaz. Kapıyı açmak güzel bir davranıştır; fakat asıl centilmenlik kadının fikrine, emeğine, kariyerine, kararlarına ve “hayır” deme hakkına saygı göstermektir.
Zarafet kadınlara, cesaret erkeklere ait değildir. Şefkat, vakar, dürüstlük, özdenetim ve nezaket insanlığın ortak değerleridir.
Bize özgü sentez: Efendilik
Türkçede çok güzel bir kelime var: “Efendi.”
Bugün bazen resmî bir hitap, bazen eski dünyadan kalma bir unvan gibi kullanılıyor. Oysa efendilik, insanın önce kendisine hâkim olmasıdır.
Öfkesinin, hırsının, dilinin, iştahının ve kibrinin efendisi olamayan kişi, başkalarına efendilik taslamaya başlar.
Bizim kültürümüzün en özlü ahlak ölçülerinden biri “eline, beline, diline sahip olmak” sözüdür. Elini haksızlıktan, dilini incitmekten, nefsini ölçüsüzlükten korumak…
Bu değerleri atasözlerinde, eski filmlerde ve nostaljik hatıralarda bırakmamalıyız. Evde, okulda, şirkette, trafikte, lokantada, Meclis’te ve sosyal medyada yaşatmalıyız.
Çocuklarımıza sürekli “başarılı ol” diyoruz. Biraz daha fazla “adil ol”, “teşekkür et”, “özür dile”, “sıranı bekle”, “kimseyi küçük görme”, “hakkın olmayanı alma” demeliyiz.
İyi bir meslek sahibi yetiştirmek önemlidir. İyi bir insan yetiştirmek ise çok daha önemlidir.
Zarafet stratejik bir sermayedir
Centilmenlik ve hanımefendilik kendiliğinden kaybolmadı. Biz onları eski moda, gereksiz ve zayıflık belirtisi sayarak hayatın dışına ittik.
Sonuçta daha hızlı ama daha huzursuz, daha bağlantılı ama daha yalnız, daha görünür ama daha güvensiz bir toplum olduk.
Şimdi yeniden hatırlamamız gereken basit bir gerçek var:
İnsan olmak yalnızca hak sahibi olmak değildir; başkalarının haklarına karşı sorumluluk taşımaktır.
Bir masada sigara yakmadan önce çevremize bakmak, telefonda sesimizi kısmak, vapurdan inerken yaşlı birine yol vermek, sıraya saygı göstermek, garsona teşekkür etmek…
Bir şirketi yönetirken çalışanın onurunu korumak, tedarikçinin hakkını zamanında ödemek, başarıyı paylaşmak, hatanın sorumluluğunu üstlenmek…
Siyaset yaparken rakibi düşmanlaştırmamak, seçmene hakaret etmemek, kurumlara saygı göstermek, kaybetmeyi de kazanmak kadar olgunlukla karşılamak…
Bunların hiçbiri bizi küçültmez. Tam tersine insanlığımızı, şirketlerimizin itibarını, siyasetimizin kalitesini ve ülkemizin güvenilirliğini büyütür.
Dünyayı yalnızca büyük anlaşmalar, güçlü liderler ve milyarlarca dolarlık yatırımlar değiştirmez. Bazen tutulan bir kapı, alçaltılan bir ses, zamanında ödenen bir borç, rakibe gösterilen saygı, içten bir teşekkür veya gecikmeden dilenen bir özür de değiştirir.
Gerçek centilmen ya da hanımefendi, bulunduğu yerde en fazla dikkat çeken kişi değildir. İnsanların yanında kendilerini değerli, rahat ve güvende hissettiği kişidir.
Kabalık güç değildir.
Bağırmak haklılık sağlamaz.
İnsanları ezmek liderlik değildir.
Zarafet biçim değil, vicdandır. Görgü gösteriş değil, başkasının hakkını fark etmektir.
Bir insanın da şirketin de siyasetçinin de ülkenin de gerçek asaleti, kendisine ne kadar yer açtığıyla değil, başkalarına ne kadar yer bıraktığıyla ölçülür.