Çin’i ilk kez 1989’da gördüğümde bugünkü ülkeyi hayal etmek kolay değildi.
Pekin’de bisiklet denizleri vardı. Yabancı markalar sınırlıydı. Çin’in dünya ekonomisindeki ağırlığı bugünküyle kıyaslanamayacak kadar küçüktü. Batı’da hâkim kanaat, Çin’in uzun yıllar düşük maliyetli üretim merkezi olarak kalacağı yönündeydi.
Sonra Çin’de yaşadım, çalıştım; sonraki yıllarda da ülkeyi yakından izlemeye devam ettim.
Ben Çin değişirken Çin’e ilişkin kendi düşüncelerimin de değiştiğini gördüm.
Bugün Şanghay’da, Shenzhen’de, Hangzhou’da dolaştığınızda karşınızda artık yalnızca “dünyanın fabrikası” yok. Elektrikli araçlardan bataryalara, güneş teknolojilerinden yapay zekâya, robotikten hızlı trenlere kadar başka bir Çin yükseliyor.
Şimdi Xi Jinping çok daha büyük bir bahis oynuyor:
Çin’i dünyanın fabrikasından dünyanın tekno-endüstriyel süper güçlerinden birine dönüştürmek.
Bu dönüşüm yalnız Çinlileri ilgilendirmiyor.
Çin ile iş yapan, oraya yatırım yapan, oradan mal alan, Çinli şirketlerle rekabet eden herkesin bu yeni Çin’i doğru okuması gerekiyor.
Türkiye’nin de.
Eski Çin modelinin sonuna geldik
Çin’in son kırk yıllık yükselişinin formülü aslında oldukça açıktı.
Bol ve ucuz işgücü, yüksek tasarruf, devasa altyapı yatırımları, yabancı sermaye, teknoloji transferi ve ihracata dayalı sanayileşme.
Muazzam sonuç verdi.
Fakat o Çin artık yok.
Ücretler yükseldi. Nüfus yaşlanıyor. Emlak modeli ağır yara aldı. Batı ile ilişkiler daha rekabetçi hale geldi. Teknolojiye erişim eskisi kadar güvenli değil.
Xi yönetimi de bunun farkında.
Bu nedenle Pekin eski büyüme motorunu tamir etmekten ziyade yeni bir motor inşa etmeye çalışıyor.
Çinlilerin son dönemde kullandıkları “yeni nitelikli üretici güçler” kavramını ben böyle okuyorum.
İlk duyduğumda bana da tipik bir Parti sloganı gibi gelmişti.
Fakat içine baktığınızda son derece somut bir strateji çıkıyor.
Yapay zeka. Yarı iletkenler. Robotik. Elektrikli araçlar. Bataryalar. Biyoteknoloji. Kuantum. İleri malzemeler. Havacılık. Uzay.
Çin artık yalnızca ürünü üretmek istemiyor.
Ürünün arkasındaki teknolojiyi de kontrol etmek istiyor.
Pekin’in öğrendiği acı ders
Amerika’nın teknoloji kısıtlamalarının Pekin’de yarattığı psikolojik etkiyi küçümsememek gerekiyor.
Çin açısından çıkarılan ders çok basit:
Başkasından satın alabildiğiniz teknolojiye gerçekten sahip değilsiniz. Bir kriz çıktığında musluk kapanabilir.
Bu düşünce Xi döneminin ekonomi politikasının merkezine yerleşti.
Deng Xiaoping’in Çin’i dünyaya açılarak güçlendi.
Xi’nin Çin’i dünyadan kopmak istemiyor. Tam tersine küresel ticaretten, sermayeden ve pazarlardan yararlanmaya devam etmek istiyor.
Fakat tek taraflı bağımlılıklarını azaltmak istiyor.
Ben buna stratejik direnç mimarisi diyorum.
Enerji güvenliği, gıda, kritik mineraller, teknoloji, finans, lojistik ve tedarik zincirleri artık aynı güvenlik denklemine giriyor.
Çünkü 21’inci yüzyılda milli güvenlik yalnızca tank, savaş uçağı ve füze meselesi değil.
Çipiniz nereden geliyor?
Bataryanızı kim üretiyor?
Veriniz nerede tutuluyor?
Enerji sisteminiz kime bağımlı?
Kritik minerallerinizi kim kontrol ediyor?
Bunların hepsi artık jeopolitik sorular.
Yapay zeka aslında bir demografi politikası
Çin’in yapay zekaya neden bu kadar yüklendiğini anlamak için sadece Silikon Vadisi ile rekabete bakmak yetmez.
Bence meselenin çok önemli bir başka boyutu var: demografi.
Çin yaşlanıyor. Çalışma çağındaki nüfus daralıyor. Emek artık eskisi kadar ucuz değil.
Dolayısıyla eski formül — daha fazla işçi, daha fazla fabrika, daha fazla ihracat — sonsuza kadar çalışamaz.
Yeni formül, aynı fabrikadan ve aynı çalışandan daha fazla değer yaratmak.
Robotik ve yapay zeka burada devreye giriyor.
Xi’nin büyük hesabı belki de şu:
Yaşlanan Çin’i daha akıllı Çin ile telafi edebilir miyiz?
Başarırsa bunun etkisi yalnız teknoloji sektöründe görülmeyecek. Çin’in bütün sanayi sisteminin verimliliğini değiştirebilir.
Fakat Çin’in başarısı yeni düşmanlar yaratıyor
Burada ciddi bir paradoks var.
Çin güneş panelinde çok başarılı oldukça Avrupa kendi üreticilerini korumak istiyor.
Elektrikli araçlarda güçlendikçe ticaret duvarları yükseliyor.
Bataryalarda hâkimiyet kazandıkça rakipleri alternatif tedarik zincirleri kuruyor.
Kritik minerallerde güçlü oldukça Batılı ülkeler Afrika’dan Avustralya’ya yeni kaynaklar arıyor.
Yani Çin’in başarısı aynı zamanda Çin’den uzaklaşma arzusunu besliyor.
Bu nedenle önümüzdeki on yılın en önemli sorularından biri şu olacak:
Çin dünyaya giderek daha fazla şey üretebilir; ama dünya bunları almaya devam edecek mi?
Üstelik Çin’in kendi iç tüketimi hâlâ yeterince güçlü değil.
Pekin’in önündeki zor görev yalnız üretim makinesini geliştirmek değil; Çin vatandaşını da daha fazla tüketebilecek ve tüketmeye güvenebilecek hale getirmek.
Devlet her zaman doğru atı seçemez
Çin modeline hayranlıkla bakarken bir başka gerçeği de unutmamak gerekiyor.
Devletin stratejik sektörlere muazzam sermaye yönlendirebilmesi Çin’in büyük avantajı.
Ama aynı zamanda zayıflığı olabilir.
Bürokrat geleceğin kazanan teknolojisini her zaman seçemez.
Teşvik bolluğu aşırı kapasite yaratabilir. Yerel yönetimler aynı yatırımları tekrarlayabilir. Ucuz para verimsiz şirketleri yaşatabilir. Siyasi hedefler piyasa gerçeklerinin önüne geçebilir.
Dolayısıyla Çin’in esas sınavı teknoloji şirketleri yaratmak değil.
Onları zaten yaratıyor.
Asıl sınav, teknolojik üstünlüğü kalıcı verimlilik ve refaha dönüştürebilmek.
Çin ile iş yapacaklara dört tavsiye
Çin konusunda yıllardır gördüğüm en büyük hatalardan biri iki uç arasında gidip gelmek.
Bir kesim Çin’i neredeyse durdurulamaz görüyor. Diğeri ise her ekonomik sorunda “Çin çöküyor” sonucuna varıyor.
İkisi de tehlikeli.
Çin ne yenilmez bir dev ne de yarın çökecek bir ekonomi.
Muazzam kapasitesi ve aynı ölçüde ciddi kırılganlıkları olan, son derece pragmatik bir güç.
Bu nedenle Çin ile iş yapacak Türk şirketlerine, yatırımcılara ve karar vericilere dört tavsiyem var.
Birincisi, Çin’i yalnızca pazar olarak görmeyin; teknoloji ve rekabet ekosistemi olarak okuyun. Çin’den ne satacağımız kadar ne öğreneceğimizi, hangi teknolojiyi birlikte geliştirebileceğimizi ve hangi değer zincirine girebileceğimizi düşünmeliyiz. Çin’den ucuz ürün ithal etmek strateji değildir.
İkincisi, Çin’e girerken yalnız bugünkü fırsata değil, yarının jeopolitiğine bakın. ABD-Çin teknoloji rekabeti, yaptırımlar, ihracat kontrolleri, veri düzenlemeleri ve “China+1” stratejileri artık şirketlerin yönetim kurulu gündeminde olmalı. Çin ile çalışırken Amerika ve Avrupa pazarlarında ne tür sonuçlar doğabileceğini önceden hesaplamak gerekiyor.
Üçüncüsü, Çinli ortağınızı çok iyi seçin. Çin’de “devlet” ile “özel sektör” arasındaki sınırlar bizim alıştığımız kadar net olmayabilir. Ortağın mülkiyet yapısını, yerel yönetimlerle ilişkisini, finansmanını, teknolojik kapasitesini ve siyasi konumunu anlamadan büyük taahhüde girmemek gerekir. Çin’de iyi due diligence artık ticari olduğu kadar jeopolitik bir zorunluluktur.
Dördüncüsü, Çin’e bağımlı olmayın; Çin’i dışlamayın da. Bana göre en akıllı strateji bu. Tedarikte, teknolojide, finansmanda ve pazarda alternatifler yaratın. Çin ile güçlü iş yapın ama tek kapınız Çin olmasın. Aynı şekilde Washington veya Brüksel’in her rüzgârında Çin’den kaçmak da doğru değil. Stratejik özerklik, herkesten uzak durmak değil; seçenek sahibi olmaktır.
Türkiye açısından da mesele tam olarak burada.
Çin ile ilişkimiz “Çin yanlısı mıyız, Batı yanlısı mıyız?” gibi ilkel bir eksene sıkıştırılmamalı.
Asıl soru şu olmalı:
Çin’in yükselişini Türkiye’nin sanayisine, teknolojisine, ihracatına, enerji dönüşümüne ve milli servetine nasıl dönüştürebiliriz?
Dünyanın fabrikası, dünyanın laboratuvarına dönüşebilir mi?
Ben Çin’i ilk gördüğümde ülkenin en büyük avantajlarından biri ucuz emekti.
Bugün Çin’in iddiası ucuz olmak değil, vazgeçilmez olmak.
Bu çok daha büyük bir hedef.
21’inci yüzyılın güç formülü artık yalnız nüfus, toprak, ordu veya fabrika sayısından oluşmuyor.
Teknoloji + enerji + sanayi + sermaye + veri + insan kaynağı + savunma + stratejik direnç.
Xi Jinping bütün bunları aynı devlet stratejisinin içine yerleştirmeye çalışıyor.
Başaracak mı?
Bilmiyoruz.
Demografi, borç, emlak, iç tüketim, sermaye verimliliği, siyasi merkezileşme ve giderek sertleşen dış direnç ciddi engeller.
Fakat Çin hakkında öğrendiğim bir şey varsa o da şu:
Bu ülkeyi ne küçümsemek ne de gözümüzde büyütmek doğru. Onu anlamaya çalışmak gerekiyor.
Çünkü Pekin geleceğini tesadüfe bırakmıyor. Planlıyor, deniyor, başarısız olduğunda bazen geri dönüyor, başarılı olduğunda ise inanılmaz bir hızla ölçeklendiriyor.
Şimdi de tarihin en büyük sanayi makinelerinden birini yapay zekâ çağına uyarlamaya çalışıyor.
Dolayısıyla eski soru, “Çin dünyanın fabrikası olmaya devam edecek mi?” artık yeterince ilginç değil.
Benim merak ettiğim başka:
Dünyanın fabrikası, dünyanın laboratuvarına da dönüşebilir mi?
Xi Jinping’in büyük bahsi bu.
Bizim için asıl mesele ise bu bahsi tribünden seyretmek değil.
Çin’in dönüşümünü doğru okuyup, risklerini yönetip, fırsatlarından kendi teknolojimizi, sanayimizi ve servetimizi büyütecek şekilde yararlanmak.