Aralarında Taiwan Semiconductor Manufacturing ve Samsung Electronics gibi devlerin de bulunduğu Asyalı çip üreticileri, Hürmüz Boğazı’nın kapanması sonucunda petrol ve diğer temel emtiaların tedarikinde aksaklıklarla karşı karşıya kalıyor. Şirketler, Orta Doğu’daki çatışmaların uzaması durumunda etkileri azaltmak için acil durum planları hazırlıyor.
Çip üretiminde kullanılan çeşitli emtialar (buna dünyanın sıvılaştırılmış doğal gazının (LNG) beşte biri de dahil) Hürmüz Boğazı’ndan geçiyor. Hayati öneme sahip geçiş hattının kapalı kaldığı her hafta, küresel yarı iletken tedarik zincirinin durma riskini artırıyor. Mikroçipler akıllı telefonlardan otomobillere, füzelerden yapay zeka hizmetlerine kadar birçok ürün için kritik öneme sahip. Üreticiler zaten veri merkezlerinde kullanılan gelişmiş çipler için daha fazla kapasite ayırıyor, buna karşılık akıllı telefonlar, PC’ler, elektrikli araçlar ve tıbbi cihazlarda kullanılan geleneksel çiplerin üretimi geri planda kalıyordu. Bunun sonucu olarak dünya genelinde elektronik ürünler daha pahalı hale geldi. Hürmüz’ün kapanması ise fiyatları daha da yükseltti.
İran savaşı yarı iletken sektörünün enerji tedarikini nasıl etkiliyor?
Çip üretimi son derece enerji yoğun bir süreç. Elektrik fiyatlarındaki her artış, enerji ithalatına büyük ölçüde bağımlı olan çip üreticileri ve onların tedarikçilerinin üretim maliyetlerini artırıyor. Enerji Nvidia, Advanced Micro Devices ve Apple için başlıca çip üreticisi olan ve dünyanın en pahalı ve en gelişmiş çiplerinin büyük çoğunluğunu üreten TSMC açısından en büyük endişe kaynağı. Tayvan enerji ihtiyacının yüzde 90’ından fazlasını ithal ediyor ve elektrik üretiminde raf ömrü sınırlı olan ithal LNG’ye büyük ölçüde bağımlı. Bloomberg tarafından derlenen gemi takip verilerine göre 2025 yılında adanın LNG’sinin yaklaşık yüzde 40’ı Orta Doğu’dan geldi.
İran’daki savaş başlamadan önce bile TSMC CEO’su C.C. Wei enerji arzı konusunda endişeliydi. Ocak ayında, “Öncelikle Tayvan’daki elektriği düşünüyorum. Kapasiteyi sınırsız şekilde artırabilmem için yeterli elektriğe ihtiyacım var" dedi. Özellikle TSMC’nin gelişmiş çip üretiminde kullandığı ASML Holding'in aşırı ultraviyole litografi makineleri çok büyük miktarda enerji tüketiyor. Bellek çipleri üreticileri Samsung ve SK Hynix’e ev sahipliği yapan Güney Kore de ithal enerjiye büyük ölçüde bağımlı. Güney Kore’nin ham petrolünün yaklaşık yüzde 70’i ve LNG ithalatının beşte biri Orta Doğu’dan geliyor ve bunun büyük kısmı da Hürmüz Boğazı’ndan geçiyor.
Çip tedarik zincirindeki başka hangi malzemeler etkileniyor?
Teknoloji danışmanlık şirketi Gartner’da araştırma başkan yardımcısı olan Roger Sheng’e göre petrol ve gaz sevkiyatlarının engellenmesi, “petrolün türevlerini içeren çok uzun tedarik zincirlerinde kırılmalara” yol açıyor. Çip üretimi için gerekli olan ham petrol ve doğal gaz işleme yan ürünleri arasında helyum, brom, kükürt ve çeşitli incelticiler bulunuyor. Özellikle endişe yaratan unsur, devrelerin wafer adı verilen ultra ince silikon plakalar üzerine basılması sürecinde kullanılan incelticiler. Çip üreticileri propilen glikol metil eter asetat, propilen glikol metil eter ve etil laktat gibi çözücülere ihtiyaç duyuyor ancak küresel arz durumuna ilişkin herhangi bir sektör kuruluşu net bir değerlendirme yapmış değil. Bu da yanlış hesaplama riskini artırıyor. Ayrıca bu maddeler açıldıktan sonra sınırlı raf ömrüne sahip.
İncelticiler, fotoresist adı verilen ışığa duyarlı malzemelerin devre desenlerini düzgün biçimde oluşturabilmesi için wafer yüzeyine kaplanıyor; aynı zamanda optimum kalınlık elde etmek amacıyla fotoresistlerle karıştırılıyor. Fotoresist tedariki de önemli bir kaygı konusu. Nafta adlı petrol türevinde büyük ölçüde Orta Doğu’ya bağımlı olan Japon fotoresist üreticileri tedarik sorunlarıyla mücadele ediyor. Fotoresist üreticilerinden biri olan ve aynı zamanda silikon wafer ile termoplastik de üreten kimya devi Shin-Etsu Chemical, tedarik kesintilerini gerekçe göstererek kâr tahminini açıklamayı erteledi.
Katar Energy’nin mart başında Ras Laffan ve Mesaieed LNG tesislerindeki faaliyetlerini durdurmasının ardından küresel helyum arzının yaklaşık üçte biri devre dışı kaldı. Tam kapasiteyle yeniden üretime dönüşün beş yıla kadar sürebileceği belirtiliyor.
Bu gaz silikon üzerine devre baskısı yapılması ve aşındırma işlemleri için vazgeçilmez olup, wafer’ların stabil kalmasını sağlayarak nihai çip verimini artırıyor. Arzdaki kesinti Samsung, SK Hynix ve Çinli ChangXin Memory Technologies şirketlerini özellikle savunmasız hale getiriyor çünkü bellek çipleri, verileri işleyip hesaplayan ve TSMC’nin ürettiği türden mantık çiplerine kıyasla çok daha fazla helyum gerektiriyor. Güney Kore helyumunun yaklaşık yüzde 65’ini Katar’dan, yaklaşık yüzde 30’unu ise ABD’den ithal ediyor. Araştırma şirketi Trivium’a göre Çin ihtiyaç duyduğu helyumun yüzde 80’ini ithal ediyor, başlıca tedarikçileri Katar ve Rusya.
Boğazın kapanması ayrıca wafer temizliğinde ve devreler basıldıktan sonra fotoresist malzemelerin çıkarılmasında kullanılan yüksek saflıkta sülfürik asit ile aşındırma işlemleri için kritik öneme sahip yüksek saflıkta hidrojen bromür gazı tedarikini de sıkıştırıyor.
Çip fiyatlarındaki artıştan en çok hangi sektörler etkileniyor?
Genellikle ürünlerini uygun fiyatlı tutmaya bağımlı olan oyun konsolu, giriş seviyesi akıllı telefon, beyaz eşya ve otomobil üreticileri; bellek ve depolama çiplerindeki fiyat artışlarından şimdiden zarar görmeye başladı. Eğer kıtlık yaşanırsa bu şirketler ihtiyaç duydukları çiplere öncelikli erişim sağlayamayacak. Nintendo, talebi olumsuz etkileme riskine rağmen kısa süre önce piyasaya sürülen Switch 2 konsolu için fiyat artışı açıkladı. Çip üreticileri ayrıca müşterilerinin, çip dışındaki malzeme eksiklikleri nedeniyle üretimi durdurmasından endişe ediyor. Özellikle nafta arzı büyük kaygı yaratıyor. Bu kıtlık, Japon tuvalet üreticisi Toto'nun modüler banyo üretimini geçici olarak durdurdu ve otomobil üreticisi Isuzu Motors'un otobüs birimlerinde üretim ayarlamalarına neden oldu. Aksaklıkların uzun sürmesi halinde yapay zeka sektörü de etkilenebilir. Gartner’dan Sheng, “Bu durum sonunda özellikle Orta Doğulu finansörler arasında yapay zeka yatırımı talebini zayıflatabilir ve veri merkezi planlarını sorgulatabilir” dedi.