Uluslararası Enerji Ajansı'nın (IEA) verileri, elektrik talebindeki yükselişin küresel enerji tüketimindeki değişimin en önemli göstergelerinden biri olduğunu ortaya koyuyor. 2025'te dünya genelindeki elektrik talebi, toplam enerji talebinin yaklaşık iki katı hızında arttı.
Elektrikli araçların elektrik tüketimi geçen yıl yüzde 38 yükselirken, veri merkezlerinin tüketimindeki artış yüzde 17'ye ulaştı. Binalar da artan klima ve ısı pompası kullanımı nedeniyle elektrik talebindeki büyümenin başlıca kaynaklarından biri oldu.
IEA Başkanı Fatih Birol, bu dönüşümü "Elektrik Çağı" olarak nitelendiriyor. Enerji maliyetlerinin değerlendirilmesinde petrolün varil fiyatı kadar elektriğin kilovatsaat başına fiyatının da belirleyici olacağı yeni bir döneme girildiğine dikkat çekiliyor.
Elektrikli araçlar petrol talebinin hızını kesiyor
Elektrifikasyonun yaygınlaşması, petrol piyasalarının geleceğini de doğrudan etkiliyor. Küresel petrol arzında yaşanabilecek büyük bir daralmanın fiyatları çok daha yüksek seviyelere taşıyacağı yönündeki beklentilere rağmen, elektrikli araçların yaygınlaşması ham petrole yönelik talep artışını sınırlayan unsurlardan biri oldu.
Petrol hâlâ dünya enerji sisteminin temel bileşenlerinden biri. 2023 itibarıyla benzin, motorin ve diğer petrol ürünleri küresel nihai enerji tüketiminin yaklaşık yüzde 40'ını karşılıyordu. Ancak elektrik kullanımının ekonomik faaliyetler içindeki payının önümüzdeki yıllarda belirgin biçimde yükselmesi bekleniyor.
ABD'de veri merkezleri siyasi tartışmanın merkezinde
Elektrik fiyatlarının siyasetteki ağırlığının en belirgin şekilde hissedildiği ülkelerden biri ABD oldu. Yapay zekâ yatırımlarının hız kazanmasıyla birlikte veri merkezlerinin elektrik talebi büyük ölçüde arttı. Bu tesislerin şebekeden yüksek miktarda enerji çekmesi, gelecekte elektrik faturalarının daha da yükselebileceği endişesini beraberinde getirdi.
Daha önce veri merkezi yatırımlarını teşvik eden bazı siyasetçiler de bu nedenle pozisyonlarını değiştirmeye başladı.
Pensilvanya Valisi Josh Shapiro, şebekeye bağlanmak isteyen veri merkezlerinin bağlantı maliyetlerini üstlenmesini öngören adımlar atarken, Teksas Valisi Greg Abbott yeni veri merkezi bağlantılarının durdurulması ve mevcut tesislerin denetlenmesi yönünde çağrıda bulundu.
ABD'deki tartışma siyasi yelpazenin farklı kesimlerini de aynı noktada buluşturuyor. Colorado, Michigan ve Kansas gibi eyaletlerde veri merkezi yatırımlarına moratoryum uygulanmasını savunan ilerici Demokrat adayların ön seçimlerde başarı kazanması, konunun siyasi ağırlığını artırdı.
Ağustosta 2 binden fazla Amerikalıyla gerçekleştirilen POLITICO araştırmasına göre katılımcıların yüzde 58'i veri merkezlerinin elektrik fiyatlarını yükselttiğini düşünüyor.
Trump'tan teknoloji şirketlerine maliyet çağrısı
Elektrik fiyatlarının seçim gündemine taşınması, Washington yönetiminin de konuya müdahil olmasına yol açtı.
ABD Başkanı Donald Trump, yapay zekâ tesislerinin ihtiyaç duyduğu elektriğin teknoloji şirketleri tarafından üretilmesi ya da ortaya çıkan maliyetin bu şirketlerce karşılanmasını öngören yaklaşımı destekliyor.
Arizona'da ise Demokratlar, veri merkezlerine sunulan vergi avantajlarının kaldırılmasını seçim kampanyalarının önemli başlıklarından biri haline getirdi.
Teksas'taki tablo ise elektrik talebinin boyutunu gözler önüne seriyor. Şebeke işletmecisinin verilerine göre büyük elektrik tüketicileri sisteme 474 gigavatlık yeni talep eklemek istiyor. Bu miktar, eyaletin mevcut en yüksek elektrik yükünün yaklaşık beş katına karşılık geliyor. Talebin yüzde 90'ının veri merkezlerinden kaynaklanması dikkat çekiyor.
Avrupa'da sanayinin enerji maliyeti öne çıkıyor
Avrupa'da ise elektrik tartışmasının arkasındaki temel unsur ABD'dekinden farklı. Kıta genelinde yapay zekâ yatırımlarından ziyade sanayinin yüksek enerji maliyetleri gündemin merkezinde bulunuyor.
Özellikle Almanya'da pahalı elektrik, enerji yoğun sektörlerin uluslararası rekabet gücü açısından ciddi bir sorun yaratıyor. Avrupa'nın Rusya'dan doğal gaz ithalatını azaltması ve Moskova'nın 2022'de Avrupa'ya gaz akışını kısması sonrasında yükselen doğal gaz fiyatları, elektrik maliyetlerini de yukarı taşıdı.
İhracata dayalı Almanya ekonomisi bu gelişmeden özellikle etkilendi. Avrupa Komisyonu Başkanı Ursula von der Leyen de kıtadaki elektrik fiyatlarının "yapısal olarak çok yüksek" olduğunu ifade etti.
Yüksek faturalar popülist siyasetin malzemesi oldu
Enerji maliyetlerindeki yükseliş, Avrupa'daki popülist ve aşırı sağ partilerin de siyasi söylemlerinde daha fazla yer bulmaya başladı.
Fransa'da yüksek elektrik faturalarıyla karşı karşıya kalan fırıncıların yaşadığı sorunlar aşırı sağın söylemlerinde öne çıkarken, Almanya'da AfD yüksek enerji maliyetlerini seçim kampanyasının önemli başlıklarından biri olarak kullanıyor.
Fransa'da Marine Le Pen, elektrik üzerindeki vergilerin azaltılmasını ve ülkenin Avrupa elektrik piyasasından ayrılmasını savunuyor. İngiltere'de ise Başbakan Andy Burnham, göreve geldikten kısa süre sonra elektrik tüketimi üzerindeki vergiyi kaldırdı.
Avrupa Komisyonu ise tam tersine elektrifikasyonu hızlandırmayı hedefliyor. Komisyon, ekonomide elektrik kullanımının 2040'a kadar yaklaşık iki katına çıkarılmasını planlıyor. Von der Leyen, yenilenebilir enerji ve elektrik üretim kapasitesindeki artışın Avrupa'yı küresel fosil yakıt fiyatlarındaki dalgalanmalara karşı daha dirençli hale getireceğini savunuyor.
Buna karşın kısa vadede fiyat baskısının sona ermesi beklenmiyor. Avrupa'nın doğal gaz depolarının kış hedeflerine ulaşma hızının beklentilerin gerisinde kalması risk oluştururken, İngiltere'de hanehalkı enerji faturalarının sonbaharda son üç yılın en yüksek seviyesine çıkması bekleniyor.
Elektrik fiyatları neden yükseliyor?
ABD'de artan elektrik maliyetlerini yalnızca veri merkezlerine bağlamak ise tabloyu eksik bırakıyor.
Lawrence Berkeley Ulusal Laboratuvarı araştırmacılarına göre elektrik fiyatlarındaki son dönem yükselişinde eskiyen şebekenin yenilenmesi, doğal gaz fiyatlarındaki değişimler ve yenilenebilir enerji politikaları da önemli rol oynuyor.
Ancak Pensilvanya ve Virginia gibi Orta Atlantik eyaletlerinde veri merkezlerinin çok hızlı büyümesi, yeni elektrik üretim kapasitesinin sisteme eklenme hızını geride bırakmaya başladı. Bu durum özellikle bölgesel şebekeler üzerinde ek baskı oluşturuyor.
Enerji politikası uzmanı Jason Bordoff'a göre elektriğin henüz petrol kadar güçlü bir siyasi başlığa dönüşmesi tamamlanmış değil. Ancak dönüşümün başladığı görülüyor.
Elektrikli araçlardan veri merkezlerine, ısı pompalarından sanayi tesislerine kadar ekonominin daha büyük bölümünün elektrikle çalışması, tüketicilerin elektrik fiyatlarına duyarlılığını artırıyor. Bu nedenle önümüzdeki dönemde siyasetçilerin yalnızca akaryakıt fiyatlarını değil, elektrik faturalarını da seçmen davranışlarını etkileyen temel ekonomik göstergelerden biri olarak dikkate alması bekleniyor.