Sanayi devrimini kömür yazdı.
20. yüzyılı petrol şekillendirdi.
Soğuk Savaş’ın kaderini doğal gaz ve nükleer denge belirledi.
Şimdi ise dünya üçüncü büyük enerji kırılmasının eşiğinde.
Eski düzen henüz ortadan kalkmadı. Petrol tankerleri hâlâ okyanusları dolduruyor, LNG gemileri limanlar arasında mekik dokuyor, rafineriler tam kapasite çalışıyor. Ancak aynı anda sessiz bir devrim ilerliyor: gigawatt ölçeğinde güneş tarlaları, rüzgâr çiftlikleri, batarya fabrikaları, hidrojen projeleri, nadir toprak elementleri için jeolojik yarışlar.
Enerji artık yalnızca yeraltındaki rezervlerin hikâyesi değil.
Artık mesele, kim üretim zincirini kontrol ediyor, kim teknolojiyi tasarlıyor, kim finansmanı sağlıyor ve kim kuralları koyuyor sorusuna dönüşmüş durumda.
Bir başka deyişle güç kuyudan fabrikaya, boru hattından tedarik zincirine kaydı.
Ve bu yeni dünyada “enerjinin patronları” eskisinden çok daha kalabalık ve çok daha karmaşık.
İki devin gölgesi: ABD ve Çin
Bugünün enerji mimarisine bakıldığında sahnenin merkezinde iki ülke var: Amerika Birleşik Devletleri ve Çin.
Ancak rolleri farklı.
ABD bugünün enerjisini yönetiyor.
Çin yarının enerjisini inşa ediyor.
ABD kaya petrolü ve kaya gazı devrimi sayesinde son on beş yılda tarihin en etkileyici enerji dönüşümlerinden birini gerçekleştirdi. Bir zamanlar ithalata bağımlı olan Washington bugün hem dünyanın en büyük petrol üreticilerinden biri hem de LNG ihracatında belirleyici aktör. Avrupa’nın Rus gazını kaybettiği her kriz anında telefon Houston’a açılıyor.
Bu yalnızca ticaret değil, jeopolitik güç demek.
Enerji Washington için artık bir ekonomik kalem değil; dış politika aracı.
Buna karşılık Çin bambaşka bir strateji izliyor. Pekin bugünü fosil yakıtla güvence altına alırken, yarını teknolojiyle ele geçiriyor.
Dünyadaki güneş paneli üretiminin büyük kısmı Çin’de. Batarya üretim kapasitesinin çoğu Çin’de. Nadir toprak elementlerinin işlenmesi neredeyse tamamen Çin’in kontrolünde.
Yani Çin sadece enerji üretmiyor. Enerjinin altyapısını ve sanayisini üretiyor.
Bu daha stratejik bir güç.
Petrolü alternatif tedarikçilerden alabilirsiniz. Ama entegre bir batarya ve panel ekosistemini kısa sürede kopyalayamazsınız.
ABD icat ediyor. Çin ölçekliyor. Tarih genellikle ölçekleyeni ödüllendirir.
Rusya: Enerji diplomasisinin sessiz ustası
ABD–Çin ikiliği manşetleri süslese de, Rusya’yı denklemin dışında bırakmak ciddi bir hata olur.
Gazprom
Rosneft
Rosatom
Lukoil
Moskova’nın gücü yalnızca rezervlerden gelmiyor; enerji araçlarını jeopolitik kaldıraç olarak kullanabilmesinden geliyor.
Gazprom’un boru hatları Avrupa siyasetini yıllarca şekillendirdi.
Rosatom’un nükleer projeleri ise onlarca ülkeyi 60–70 yıllık yakıt ve işletme bağımlılığına bağlıyor.
Bu bir satış değil; uzun vadeli nüfuz sözleşmesi.
Rusya belki büyüme hikâyesi değil.
Ama küresel enerji denkleminde hâlâ vazgeçilmez bir oyuncu.
Körfez: Petrol çağı sanılanın aksine bitmedi
Enerji dönüşümüne dair en yaygın yanılgılardan biri “petrol devri kapanıyor” iddiası.
Gerçek daha karmaşık.
Uçaklar, gemiler, petrokimya, gübre, plastik, ağır sanayi… Bunların hiçbiri kısa vadede fosilden kopamıyor.
Bu yüzden Körfez hâlâ oyunun içinde. Saudi Aramco, QatarEnergy, Adnoc, Kuwait Petroleum…
Aramco bugün sadece petrol üreticisi değil; kimya, hidrojen ve karbon yakalama yatırımlarıyla bir enerji holdingine dönüşüyor. Katar LNG’de küresel arzın merkezine yerleşmiş durumda. LNG’nin esnek yapısı, gazı boru hattı siyasetinden kurtarıp küresel bir ticaret malına dönüştürdü.
Petrol krallıkları aynı zamanda yarının yeşil yatırımcıları. Petrodolarlar bugün hidrojen, amonyak ve yenilenebilir projelere akıyor.
Körfez, dönüşümü geriden izlemiyor. Dönüşümü finanse ediyor.
Avrupa: Üretmeyen ama kuralları yazan güç
Enerji artık yalnızca üretim değil, regülasyon meselesi. Bu alanda en güçlü aktör Avrupa.
Yeşil Mutabakat, karbon fiyatlaması ve sınırda karbon vergisi uygulamaları fiilen küresel ticaret kurallarını değiştiriyor.
Avrupa’nın mesajı net: “Enerji üretmem ama standartları ben belirlerim.”
Bugün Çinli ya da Türk bir üretici bile Avrupa’ya satış yapmak istiyorsa karbon ayak izini düşürmek zorunda.
Bu da Brüksel’i görünmez ama son derece etkili bir enerji otoritesine dönüştürüyor.
Yeni patronlar: Devlet şirketleri ve enerji imparatorlukları
Bir diğer köklü değişim ise şirket mimarisinde. Eskiden oyunu Batılı “majörler” yönetirdi: Shell, BP, Exxon, Chevron, Total.
Bugün sahne devlet destekli devlerde. Saudi Aramco, CNPC, Gazprom, SOCAR, Pemex, PETRONAS, NOC, PDVS, Mubadala, SOMO, KMG…
Bu kurumlar artık sadece petrol üretmiyor.
Finansman sağlıyor.
Teknoloji geliştiriyor.
Jeopolitik etki yaratıyor.
Yenilenebilire giriyor.
Kritik minerallere yatırım yapıyor.
Yani “petrol şirketi” kavramı tarihe karışıyor. Yeni kavram: entegre enerji imparatorluğu.
Türkiye: Rezerv devleti değil, strateji devleti
Küresel tablo bu kadar netken Türkiye için romantik hayaller kurmanın anlamı yok.
Türkiye:
– Doğal gazın yaklaşık yüzde 96’sını
– Petrolün yüzde 90’dan fazlasını
– Kömürün yarısını
ithal ediyor.
Karadeniz’de gaz bulundu. Güneydoğu’da yeni petrol keşifleri var. Ama bunlar Türkiye’yi bir enerji ihracatçısına dönüştürecek ölçekte değil.
Dolayısıyla fosilde süper güç olma ihtimali gerçekçi değil.
Ancak hikâye burada bitmiyor. Türkiye’nin sessiz ama önemli bir başarısı var.
Yeni elektrik kapasitesinin yaklaşık %55’i yenilenebilir kaynaklardan geliyor. Jeotermalde dünya beşincisi, Avrupa birincisi.
LNG terminalleri ve depolama tesisleri sayesinde arz güvenliği eskisinden çok daha sağlam.
Türkiye kendi ölçeğinde enerji güvenliğini yönetmeyi başarmış nadir ithalatçı ülkelerden biri.
Ve en önemlisi: Türkiye’nin gerçek gücü rezervde değil.
Coğrafyada. Rus gazının geçiş yolu.
Hazar’ın kapısı. Orta Doğu’nun çıkış koridoru. Avrupa’nın arka bahçesi.
Bu konum Türkiye’ye “üretici” olmasa bile “merkez ülke” olma şansı veriyor. Gaz ticaret merkezi. Elektrik bağlantı noktası. Hidrojen koridoru. Enerji lojistik üssü.
Bunlar gerçekçi hedefler.
Asıl sınav: Teknoloji üretmek
Ancak kritik eşik başka yerde.
Paneli, bataryayı, türbini ithal ederek enerji bağımsızlığı sağlanamaz.
Bu sadece tedarikçi değişikliği olur.
Gerçek egemenlik:
– yerli üretim
– teknoloji geliştirme
– sanayi ölçeği
– mühendislik kapasitesi
ile gelir.
Yeni çağda güç kuyudan değil, fabrikadan çıkar.
Türkiye’nin kaderi de burada belirlenecek.
Enerji tek kutuplu değil, çok katmanlı bir güç mozaiği
Bugünün patronları: ABD, Rusya, Körfez. Yarının patronları: Çin ve teknoloji zincirini kontrol edenler.
Kuralları yazan: Avrupa.
Sahneyi domine eden: devlet şirketleri.
Enerji artık tek bir imparatorluğun hikâyesi değil.
Bir ağ. Bir ekosistem. Bir satranç tahtası.
Ve herkes hamle yapıyor.
Türkiye’nin önündeki soru basit:
Taş mı olacağız, oyuncu mu?
Cevap rezervde değil.
Teknolojide.
Sanayide.
Stratejide.