Donald Trump ile Xi Jinping arasında Pekin’de gerçekleşen son zirve, klasik anlamda bir “dostluk buluşması” değildi. Ama aynı zamanda yeni bir Soğuk Savaş ilanı da değildi.
Daha çok iki yorgun devin birbirine şunu söylediği bir zirveydi:
“Birbirimizi durduramıyoruz. O halde şimdilik kontrollü rekabet edelim.”
Aslında bu görüşmenin özü buydu.
Çünkü Washington da Pekin de artık şunu biliyor:
Dünya ekonomisi tamamen ayrışabilecek durumda değil.
ABD Çin’i tamamen izole edemiyor.
Çin de Amerikan finans sistemi, dolar düzeni ve Batı teknolojisiyle bağlarını tamamen koparamıyor.
Bu nedenle ortaya çıkan yeni model artık “küreselleşme” değil;
ama tam bir kopuş da değil.
Yeni model:
kontrollü rekabet,
stratejik bağımlılık yönetimi,
ve kırılgan iş birliği modeli.
Trump ne kazandı?
Trump açısından zirvenin en önemli sonucu iç politik psikolojik üstünlük oldu.
Çünkü yıllardır Amerikan seçmenine aynı hikâyeyi anlatıyor:
“Çin Amerika’nın sanayisini boşalttı, işlerini aldı, ticaret açığını büyüttü. Ben buna dur diyorum.”
Gerçekten de ABD’nin Çin’le ticaret açığı son yıllarda azalmış olsa da hâlâ yüz milyarlarca dolar seviyesinde seyrediyor. ABD yönetiminin temel hedeflerinden biri üretimi yeniden Amerika’ya çekmek ve Çin bağımlılığını azaltmak.
Trump açısından Xi Jinping’in masaya oturması bile siyasi olarak şu mesajın verilmesine yetiyor:
“Çin benimle anlaşmak zorunda kaldı.”
Özellikle yaklaşan ara seçim atmosferinde bu Trump için önemli bir iç politika malzemesi.
Ancak asıl mesele sadece ticaret değil.
Washington artık Çin’i yalnızca ucuz üretici olarak görmüyor.
Onu:
* yapay zekada,
* yarı iletkenlerde,
* kritik minerallerde,
* batarya teknolojilerinde,
* savunma sanayiinde,
* kuantum teknolojilerinde
stratejik rakip olarak görüyor.
Bu nedenle Trump yönetimi “Çin’den kopuş” değil ama “Çin’e bağımlılığı azaltma” stratejisini sürdürüyor.
Son zirvede de özellikle nadir toprak elementleri, kritik mineraller, enerji güvenliği ve teknoloji alanları öne çıktı. Çünkü ABD artık Çin’in kritik tedarik zincirlerindeki hâkimiyetini ulusal güvenlik sorunu olarak görüyor.
Bir başka önemli kazanç da Amerikan iş dünyasına verilen nefes oldu.
Trump’ın heyetinde çok sayıda büyük iş insanının bulunması tesadüf değildi. Çünkü Amerikan şirketleri Çin’den tamamen çıkmak istemiyor. Vietnam, Hindistan, Meksika gibi alternatif üretim merkezleri gelişse de Çin hâlâ dünyanın en büyük üretim altyapısına sahip ülkesi.
Bu nedenle Trump sert söylemi sürdürürken piyasaları tamamen sarsacak bir kopuş görüntüsü vermemeye çalışıyor.
Xi Jinping ne elde etti?
Xi Jinping açısından ise en büyük başarı Çin’in hâlâ vazgeçilmez küresel güç olduğunu göstermesi oldu.
Washington son yıllarda:
“friend-shoring”,
“de-risking”,
“supply chain diversification”
politikaları yürütüyor.
Ama gerçek şu:
Dünya ekonomisi Çin olmadan hâlâ tam çalışamıyor.
Özellikle nadir toprak elementleri, mıknatıs teknolojileri, batarya zinciri ve kritik mineral işleme kapasitesinde Çin’in üstünlüğü çok büyük. ABD’nin son yıllarda bunu azaltma çabaları sürse de kısa vadede alternatif üretmek kolay görünmüyor.
Xi bunu masada ciddi bir stratejik koz olarak kullandı.
Özellikle İran savaşı, Orta Doğu gerilimi ve Hürmüz Boğazı riski nedeniyle enerji güvenliği yeniden öne çıkınca Çin’in küresel tedarik zincirlerindeki ağırlığı daha görünür hale geldi.
Nitekim zirvede Çin’in Amerikan enerji ürünleri alımını artırabileceği ve Hürmüz’e bağımlılığı azaltmak istediği de gündeme geldi.
Xi’nin bir diğer kazancı ise “istikrar lideri” görüntüsü oldu.
Trump daha öngörülemez, sert ve dalgalı bir lider olarak görülürken Xi uzun vadeli stratejik devlet aklı görüntüsü vermeye çalışıyor.
Özellikle:
Afrika’da,
Ortadoğu’da,
Latin Amerika’da,
Güneydoğu Asya’da
Çin şu mesajı veriyor:
“Biz kaos değil istikrar sunuyoruz.”
Bu söylem Küresel Güney’de ciddi karşılık buluyor.
Ama asıl kazanan kim?
Aslında zirvenin en ilginç tarafı şu:
İki taraf da tam kazanmış görünmüyor.
Ama iki taraf da zaman kazanmış görünüyor.
Çünkü temel sorunların hiçbiri çözülmedi.
Tayvan meselesi masada hâlâ en büyük kırmızı çizgi. Xi Jinping bu konuda çok sert mesajlar verdi ve yanlış yönetimin çatışmaya yol açabileceğini açık biçimde söyledi.
Teknoloji savaşı sürüyor.
Yapay zekâ yarışı sürüyor.
Askerî rekabet sürüyor.
Pasifik’te güç mücadelesi sürüyor.
Çin’in Rusya ve İran ilişkileri Washington’u rahatsız etmeye devam ediyor.
Ama iki taraf da şu anda büyük ekonomik deprem istemiyor.
Trump içeride:
* enflasyon,
* petrol fiyatları,
* üretim maliyetleri,
* seçim baskısı
ile uğraşıyor.
Xi ise:
* emlak krizi,
* düşük büyüme,
* genç işsizliği,
* sermaye çıkışı,
* demografik sorunlar
ile mücadele ediyor.
Bu nedenle ortaya çıkan şey tam barış değil;
“yönetilen rekabet” modeli.
Bir tür stratejik ateşkes.
Türkiye için ne anlama geliyor?
Türkiye açısından bu süreç hem risk hem fırsat taşıyor.
Çünkü küresel tedarik zincirleri yeniden şekilleniyor.
Şirketler Çin dışındaki alternatif üretim merkezlerine yöneliyor.
Orta Koridor önem kazanıyor.
Enerji lojistiği yeniden yazılıyor.
Kritik mineraller ve sanayi güvenliği ön plana çıkıyor.
Türkiye coğrafi olarak avantajlı.
Ama artık yalnızca coğrafya yetmiyor.
Hukuk güvenliği,
eğitim kalitesi,
teknoloji kapasitesi,
kurumsal öngörülebilirlik,
ve yatırımcı güveni de gerekiyor.
Yeni dünyada yalnızca stratejik konumu olan ülkeler değil,
stratejik güven üretebilen ülkeler kazanacak.