ABD Başkanı Donald Trump bu hafta Çin lideriyle Pekin’de bir araya gelmeye hazırlanırken, Amerika Birleşik Devletleri, Avrupa Birliği ve Japonya’nın karşı karşıya olduğu en acil meselelerden biri birçok sektör için hayati önem taşıyan nadir toprak elementerinin Çin tarafından ihracatına getirilen kısıtlamalar. Ticari uçak, elektronik, otomobil, yarı iletken üretim ekipmanları ve askeri donanım üreticileri, büyük ölçüde yalnızca Çin’de rafine edilen nadir toprak elementlerinde ciddi kesintilerle karşı karşıya. Pekin’in geçen yıl nisan başında ihracatın büyük bölümünü durdurmasından bu yana bu metallerin bazılarının fiyatları yüz kata kadar yükseldi. Çin, 9 Ekim’de nadir toprakların ve eser miktarda dahi Çin menşeli nadir toprak içeren ürünlerin ihracatına kapsamlı yeni kısıtlamalar getirmeyi planladığını açıkladı. Üç hafta sonra Çin lideri Şi Cinping, Trump ile yaptığı görüşmede bu önlemleri bir yıl ertelemeyi kabul etti ancak nisan ayında yürürlüğe giren kısıtlamalar kaldı.
ABD'de üst düzey bir yönetim yetkilisi pazar günü yaptığı açıklamada, ABD’nin nadir topraklar konusunda Çin ile sık temas halinde olduğunu ve bu haftaki zirvenin bir yıllık ertelemeyi uzatacak bir anlaşma sağlayıp sağlamayacağının hala belirsiz olduğunu söyledi. Ancak diplomatik açıdan hassas görüşme öncesinde isminin açıklanmaması şartıyla konuşan yetkili, erteleme süresi dolmadan önce iki tarafın bir uzatma konusunda anlaşacağına emin olduğunu belirtti.
İş dünyası baskı yapıyor
Pekin niyetleri konusunda çok az ipucu verdi. Çin Dışişleri Bakanlığı Sözcüsü Mao Ning, geçen ay düzenlenen bir basın toplantısında nadir topraklarla ilgili bir soruya, “İki tarafın da iki lider arasında varılan önemli ortak anlayışları birlikte hayata geçirmesi ve Çin-ABD ekonomik ve ticari iş birliğine daha fazla istikrar sağlaması gerekiyor” yanıtını verdi. İş dünyası grupları ise derhal netlik sağlanması için baskı yapıyor. Pekin’in kısıtlamalarının Çin dışındaki üretimi şimdiden aksattığını ve şirketlerin daha sert önlemlere hazırlanabilmek için zamana ihtiyaç duyduğunu söylüyorlar. Geçen ay Pekin’de düzenlenen bir basın toplantısında Avrupa Birliği Ticaret Odası’nın Çin Başkanı Jens Eskelund, “Nasıl hazırlanabilirsiniz? Ne olacağını bilmiyoruz” dedi.
Amerikan Ticaret Odası da pazartesi günü yayımladığı bir raporda, elementlere dair kısıtlamalarının Çin’in küresel tedarik zincirleri üzerindeki hakimiyetini güçlendirmeye yönelik daha geniş kapsamlı bir çabanın parçası olduğunu belirtti Raporda, “Çin’in kritik girdiler ve teknolojiler üzerindeki kontrolü genişledikçe, bu avantajı bir silah olarak kullanma kapasitesi de artıyor” denildi. Çin Ticaret Bakanlığı ise geçen ilkbaharda yedi kategori nadir toprak ve ilgili mıknatıslar için getirdiği ihracat lisansı şartlarının ticari ya da jeopolitik anlaşmazlıklarda baskı aracı olarak kullanılmasının amaçlanmadığını, bu malzemelerin hem askeri hem sivil kullanım alanlarına sahip olması nedeniyle gerekli olduğunu söyledi.
Ancak Pekin bu lisans kurallarını, geçen yıl Trump Çin ve diğer ülkelere yüksek gümrük vergileri uygulamasından yalnızca iki gün sonra duyurdu. Çin ayrıca nadir topraklar üzerindeki kontrolünü, Avrupa Birliği’nin Çin’den ithal edilen elektrikli araçlara uyguladığı tarifeleri hafifletmesi talepleriyle de ilişkilendirdi. Kasım ayında Japonya ile Tayvan konusunda yaşanan bir anlaşmazlığın ardından Pekin, Japonya’ya yapılan nadir toprak sevkiyatlarına yönelik kısıtlamaları da sıkılaştırdı.
Uçak üretiminin önündeki kriz
Ek kısıtlamaların ertelenmiş olmasına rağmen Çin, Çin dışında zaten kritik düzeyde kıt olan samaryum, itriyum ve disprozyum gibi nadir toprakların ihracatını ciddi şekilde azalttı. Ticari uçaklarda, savaş jetlerinde ve füzelerde kullanılan samaryum, Çin içinde kilogram başına yaklaşık 2 dolara satılırken, işlenme düzeyine bağlı olarak yurt dışında 50 ila 500 dolar arasında alıcı buluyor. Çin, bu elementin ihracatını neredeyse tamamen durdurmuş durumda. New York Times'a konuşan Danışmanlık şirketi Arthur D. Little’da kıdemli nadir toprak uzmanı olan Ilya Epikhin, “Havacılık sektörü samaryuma kritik derecede ihtiyaç duyuyor. Bu durum ticari uçak üretimini önemli ölçüde etkileyebilir" dedi.
Airbus yaptığı açıklamada, “Nadir toprakları veya mıknatısları doğrudan satın almıyoruz ancak bunlar tedarik zincirimizde kullanılıyor ve dayanıklılığı sağlamak için tedarikçilerimizle yakın temas halindeyiz” dedi. Boeing ise tedarikçileriyle birlikte çalıştığını ve “kısa vadede bir etki” görmediğini söyledi. İtriyum da Çin dışında kıt durumda ancak sektör uzmanları, Pekin’in son haftalarda ABD’ye birkaç sevkiyata izin verdiğini belirtiyor. Çinli yetkililer bu kararın nedenini açıklamadı. Bu durum ya zirve öncesi bir iyi niyet göstergesi ya da Çin’in ekim ayında bazı ihracatlara izin verme taahhüdünün gecikmiş bir sonucu olarak yorumlandı.
İtriyum, ısı yalıtkanı olarak büyük değer taşıyor. Yarı iletken üretim ekipmanlarında, bilgisayar çiplerini kesen sıkışık lazerler arasında aşırı ısının yayılmasını önlemek için ayrıca jet motorları ve füzelerde elektronik sistemleri aşırı sıcaktan korumak amacıyla kullanılıyor. Disprozyum ise otomotiv sistemlerindeki mıknatıslarda ayrıca askeri modeller de dahil olmak üzere dronlarda yaygın biçimde kullanılıyor. Londra merkezli emtia veri şirketi Argus Media’ya göre Çin, ülke içinde kilogramı yaklaşık 200 dolara satılan ancak yurt dışında çok daha yüksek fiyatlara ulaşan disprozyumun ihracatını kısıtladı.
Üreticiler ABD'li şirketle anlaşmak konusunda kararsız
Kaliforniya’daki Mountain Pass’te ABD’nin tek nadir toprak madenine sahip olan MP Materials, geçen hafta yaptığı kazanç duyurusunda, Çin’in kısıtladığı nadir toprak türlerini rafine etmenin ilk aşamalarına başladığını duyurdu. Şirket şu anda Mountain Pass madeninde ve rafinerisinde işlenmesi daha kolay nadir toprak elementleri üretiyor. MP’nin yönetim kurulu başkanı ve CEO’su James Litinsky bir röportajda, şirketin itriyum gibi nadir toprakların saflaştırılmasının sonraki aşamaları için gerekli büyük yatırımları, müşterilerden uzun vadeli satın alma taahhütleri olmadan yapmayacağını söyledi. Ancak Batılı üreticiler, Çin’in çok daha ucuz malzeme ihracatına yeniden başlayabileceği endişesiyle sözleşme imzalamaya isteksiz davranıyor.
Çinli rafineriler önemli bir maliyet avantajını koruyor çünkü her yıl devasa miktarlarda nadir toprak işliyorlar ve bunların büyük kısmı elektrikli otomobil üretiminde kullanılıyor. Pekin’in genişletilmiş kısıtlamaları ertelemeye devam etmek için bazı nedenleri de var. Kasım ve aralık aylarında yürürlüğe girmesi planlanan bu önlemlerden iki hafta önce, 3 Kasım’daki ABD ara seçimlerinin ardından, 21 Asya-Pasifik ekonomisinin devlet ve hükümet başkanları yıllık zirveleri için Hong Kong’un yanındaki Çin metropolü Shenzhen’de bir araya gelecek. Çinli yetkililer, bu toplantının Çin’in ihracat kontrollerine bağlı küresel ekonomik sorunların gölgesinde kalmasını istemeyebilir. Trump ile Şi bu hafta bir anlaşmaya varamazsa, önümüzdeki aylarda başka bir fırsat daha doğabilir. Yetkililer, Trump’ın Çin ziyaretine karşılık olarak Şi’nin bu yıl ABD’ye olası bir ziyaret gerçekleştirmesini de planlıyor.