Sosyal çürüme kavramı ilk defa 2024 başlarında kendisiyle rastlantısal bir şekilde sokak röportajı yapılan akademisyen Zeliha Bürtek’in kullanımıyla hayatımıza girdi. Dr. Bürtek bir metro çıkışında yapılan röportajda bu ifadeyi kullanarak birçok insanın bam teline dokundu. Sosyal çürümeye örnek olarak birtakım kamu kurumlarında ve özellikle akademik camiada tecrübe ettiği etik ve itibar normları dışı pratikleri gösteriyordu.
Sosyal çürüme tabiri aslında beşeri bilimlerde kullanılan bir kavram değil. Toplumsal bozulma, sosyal dejenerasyon, sosyal patoloji, sosyal sermaye erozyonu gibi başlıklara sahip akademik çalışmalar var. Ancak en yaygın bilineni 19’uncu yüzyıl sonunda Emile Durkheim tarafından kullanılmış ‘Anomi’ kavramı. Anomi ‘Hızlı toplumsal değişim ve kolektif bilincin zayıflamasıyla ortaya çıkan bir normsuzluk hali’ olarak özetlenebilir. Tabii halen hiçbiri aslında ne Dr. Bürtek’in ne de ona referans verilen anlatımlarda sözü edilen durumlar değil.
Toplumsal çürümeden söz ediyorsak bahsettiğimiz durumun vatandaşlarla ilgili olması gerekiyor. Bahsettiğimiz vatandaşların sayısının yaklaşık 65 milyon yetişkine tekabül ettiği düşünülürse birtakım anekdotlar değil nüfus içinde artan veya azalan oranlardan söz etmek daha doğru bir yaklaşım olacaktır.
Hassas okuyucuların beni yanlış anlamamaları için belirteyim ki; yukarıda bahsedilen ve toplumsal çürümeye dair olduğu iddia edilen konuların hepsi benim de şahsi hassasiyetime giriyor. Ben de sosyal medyada gezindikçe, hapis yatmayacak olmasına güvenen bir ergenin sırf zevk olsun oğlumla kavga çıkartmasından veya kızımın tacize maruz kalmasından korkuyorum. Ancak gerçekten bu konularda toplum olarak fena bir noktaya mı gidiyoruz yoksa sosyal medyanın ektileşim iştahı modernleşen toplumun hassasiyetini mi kullanıyor?
Toplumsal çürümeye kanıt ifadelerin en önemlilerini şöyle sıralayabiliriz; Son yıllarda kadın cinayetlerinin ve kadına şiddetin arttığını hissediyoruz. Suça sürüklenen çocukların karıştığı olayların fazlalaştığını görüyoruz. Esnafın ahlaksızlaştığını duyuyoruz. Trafikte şiddetin yaygınlaştığını gözlemliyoruz.
Peki bu iddialar gerçekten sayılarla da doğrulanabilir mi? Sadece sosyal medyada bu konu başlıklarını ve bunlara bağlı olayları daha sık görmemiz bu kadar büyük bir nüfusta neyi açıklar? Gelin sayılara bakalım;
İlk olarak suça sürüklenen çocuklardan başlayalım.
Bu konuyla ilgili olarak 15 - 17 yaş arası çocukları ele alacağım ve 2018 - 2024 arası verilere bakacağım. Daha geriye gittikçe verileri sağlıklı karşılaştırmak zorlaşabiliyor.
Bu yaş grubu içinde TÜİK’in ifadesiyle ‘Güvenlik Birimine Gelen Veya Getirilen Çocukların Karıştığı Olay Sayısı’ altı yılda 255 binden 348 bine çıkmış durumda. Bu cümleyi okuyunca ‘işte ispatı’ diyebilirsiniz. Aynı sürede bu yaş grubunun kendi sayısı da değişiyor elbette. Dolayısıyla orana bakmak daha doğru bir gösterge olacaktır.
Tablo 1’e bakıp da iyiye giden bir hikaye anlatmak gibi bir hedefim yok. Zira çok da iyi durumda değiliz. Bu oranın düşmemiş olması bile bir ülke ve toplum için başarısızlıktır. Devletin, iktidarın, kurumların ve hepimizin hedefi en sağdaki oranı sıfıra kadar indirmek olmalıdır. Ancak suça itilen çocukları konuşurken buna benzer bir analizle anlatmaya başlayanı ben henüz görmedim. Güvenlik kameralarına takılmış korkunç görüntülerle başlayıp bir argümanı güçlendirmek hepimizin kolayına geliyor. Ayrıca bu verileri bulup, derleyip, bir tablo haline getirmek de basit bir iş değil.
Trafik şiddeti konusunda maalesef herhangi bir veri analizi yapmak mümkün değil. İçişleri Bakanlığımızı ve Emniyet Teşkilatımızı tasvir ederken kullanılacak en son sıfatlardan birisi şeffaflık olsa gerek. Ancak herkesin bir kamerası olması yanında her türlü şiddet görüntüsünün ana akım ve sosyal medya haberciliği için -maalesef- fazlaca iştah kabartmasının etkisini ihmal etmeden bu konuyu rasyonel olarak değerlendirmekte fayda görüyorum.
En kritik, en önemli ve en can acıtıcı konu ise kadına karşı şiddet ve kadın cinayetleri. KONDA verilerinden çok net biliyoruz ki, toplumun sosyal sermayesi arttıkça cinsiyet eşitliği konusunda algı da gelişiyor.
Zira bu konuda OECD verilerine göre inanılmaz vahim durumdayız. 15 - 49 yaş arası partner şiddeti görmüş kadınların oranı AB ülkelerinde yüzde 18, OECD ülkelerinde yüzde 23 iken Türkiye’de yüzde 32. Ama lafın başında sosyal çürüme ve onun göstergelerinden bahsediyorsak bence bu vehametin artıyor olduğunu kontrol etmek gerekiyor. Bu konuda en sağlam veri Zeren Göktan’ın 2013’te bir eser olarak başlattığı “Sayaç” adlı çalışmasından geliyor. Çünkü bu çalışmaya birçok gönüllü, rasyonel ve gerçek bilgiyi oluşturmak için katkı sağlıyor. Anıt Ağaç verilerinde cinayete kurban giden kadınların sayısı var. Olumlu bir tablo çizmeye çalışmadığımı belirterek gene bu sayıdaki artışı kadın nüfusundaki artışa oranlayarak katkı sağlamak istiyorum.
Tablo 2’de görüldüğü gibi son on yılda nüfusa da oranlasanız kadın cinayetlerini önleme konusunda ülke olarak mesafe almadığımız gibi geriye düşmüş durumdayız. Devlet olarak da toplum olarak da kadınları şiddetten koruyamadığımız çok acı bir gerçek.
Şimdi yukarıda bahsettiğimiz bu iki veriye dayalı analize baktığımızda gerçekten sosyal bir çürümeyle karşı karşıya mıyız sormamız gerekiyor.
Benim şahsen yaklaşımım iki konuda da iyi bir hikaye yazamıyor olmamıza rağmen toplum olarak bir direnç noktası yaratıyor olduğumuz. İki konu için de aslında daha kötüye gitmesini sağlayacak birçok parametre olduğunu da iddia edebilirim. Mesela; metropolleşirken ergenler ebeveynlerinin kontrolünden çıkıp çok da iyi yönetilmeyen eğitim sisteminin içinde kontrolsüz kalıyorlar. Diğer taraftan gelişen ve özgürlüğünü kazanan kadınlar üzerindeki tahakkümünü yitiren kifayetsiz erkek kitlesi için tek çare şiddet olarak ortaya çıkıyor. Hiçbir zaman bilemeyiz ama bu veya iddia edilecek başka sebepler iki meseleyi daha da kötü hale getirebilirdi belki de. Evlatlarımız konusunda da kadınlar konusunda da, özellikle sivil toplumun muazzam gayretler içinde olduğunu da sayılarla ortaya dökerim ama bu yazının sınırları yetmez.
İki konunun da toplum nezdindeki hassasiyeti sebebiyle bir yorum ortaya çıkartmak çok riskli. Ancak bu yazı aracılığıyla söylemek isterim ki; toplumun çürüdüğünü iddia ediyorsanız sosyal medyada önünüze düşen ve sizin bam telinize basmayı hedefleyen görüntü parçacıklarıyla veya iştahla anlatılan anekdotlarla değil istatistiğe dayalı durum değerlendirmeleri yapmalısınız. Aksi takdirde sadece duygusal etki artacaktır; ikna kabiliyeti değil.