Modern tıbbın beşiği Yunan mı Anadolu mu?

Türkiye’nin lojistik şirketlerinden Kınay Lojistik’in yönetim kurulu başkanı Sina Kına, haziranda Yunanistan Sağlık Bakanı Adonis Georgiadis’e gece yarısı bir mesaj yazdı. Babası Hasan Kınay, Leros açıklarında ağır yaralı bulunmuş, Leros Devlet Hastanesi’nde ilk müdahale yapılmış, ardından İstanbul’a sevk edilmişti. Aynı hastane, yalnızca Hasan Kınay’ı kurtarmamıştı. Ağustos 2023’te Ali Sabancı ve o dönem eşi Vuslat Doğan Sabancı da aynı sularda, aynı kaza türüyle –sürat teknesi, kayalık, gece– Leros Devlet Hastanesi’ne kaldırılmıştı. Sabancı daha sonra hastaneye 115 bin euro değerinde tıbbi ekipman bağışladı, o da bir teşekkür mektubu kaleme aldı. İki farklı Türk, iki farklı gece, aynı ada, aynı eller. Yunan doktorların becerisini küçümsemiyorum. Aksine. Leros Devlet Hastanesi gerçekten iyi iş çıkarmış –iki kez. Kınay’ın mesajı doğal olarak şükran doluydu –teşekkür, minnet, rahatlama. Sonunda şu cümle vardı: “Bu inanılmaz ekip, Hipokrat Yemini’nin her ilkesini hayata geçirerek bu büyük ulusun modern tıbbın doğuş yeri olduğunu bir kez daha teyit etmiştir.” Duyguyu anlıyorum. Babanı kaybedecekken geri aldığında böyle yazarsın ancak modern tıbbın doğuş yeri Yunan mı? Katılmıyorum. Yunan doktorların becerisini küçümsemiyorum. Ama “modern tıbbın doğuş yeri” saptaması bana göre tartışmalı. Hipokrat’ı ele alalım. Kos Adası’nda doğdu, doğru –bugün Yunanistan sınırları içinde kalan bir ada. Ama listede Hipokrat’ın yanında duran isimlere ve de modern tıbbın asıl öncülerine bakalım… Herophilos, Kalkedonluydu –bugünkü Kadıköy. İnsan bedenini sistematik olarak ilk kez o diseke etti; beyin ile sinir sistemini tanımlayan, kalbi kanın değil sinir sisteminin merkezi sayan dogmayı ilk kıranlardan. Galenos, Pergamonluydu –bugünkü Bergama. Anatomi ve fizyolojinin antik dünyadaki en büyük derleyicisi; yazdıkları bin 400 yıl boyunca Avrupa tıp eğitiminin temelini oluşturdu. Soranos ve Rufus, Efesliydi. Soranos kadın hastalıkları ve ebeliğin, Rufus ise anatomi terminolojisinin kurucuları arasında sayılır. Asklepiades Bitinyalıydı –bugünkü Bursa çevresi. Roma’ya Yunan tıbbını taşıyan, hastaya dinlenme, diyet ve hareketle yaklaşan ilk hekimlerden biri. Dioskurides Anazarvalıydı –bugünkü Adana’nın doğusu. Yazdığı farmakoloji ansiklopedisi De Materia Medica, 16’ncı yüzyıla kadar dünyanın dört bir yanında başvuru kaynağı olarak kullanıldı. Aretaeus Kapadokyalıydı. Diyabeti ilk tanımlayan, epilepsi ve tetanoz üzerine hâlâ atıf yapılan gözlemler bırakan hekim. Alexander Trallesliydi –bugünkü Aydın. Nöroloji ve dahiliyenin erken dönem pratiğini şekillendirdi. Aetius ise Amidalıydı –bugünkü Diyarbakır. Bizans tıbbının büyük derleyicisi; göz hastalıkları ve jinekolojide öncü. Bunlar antik tıbbın kurucu isimleri. Ve büyük çoğunluğu, bugün Türkiye dediğimiz topraklardan çıktı. Haliyle “modern tıbbın doğduğu yer” ifadesi bir ulusa değil, bir coğrafyaya ait olmalı ve o coğrafya da Anadolu! Bu ayrımı önemsiyorum –yalnızca tarihsel doğruluk adına değil, şu sıralar oluşumu için emek verdiğim ve sonbaharda İstanbul’da açılacak bir beyin müzesinin öneminin doğru anlatılabilmesi adına. Yakında ayrıntılarıyla anlatacağım müzenin ilk bölümü tam da bu isimlere ayrılacak: Anadolu’dan çıkan hekimler, anatomistler, cerrahlar. Herophilos’tan Galenos’a, oradan 20’nci yüzyılın en büyük nörolog-cerrahı M. Gazi Yaşargil’e uzanan bir hat. Yaşargil de bu topraklardan –Mardin doğumlu, Türk eğitimli, dünyanın en çok atıf yapılan beyin cerrahı. Ve bu müze, dünyada bir ilk olacak. Şu ana kadar hiçbir yerde bu ölçekte ve bu derinlikte bir beyin müzesi kurulmadı. Biz bile üzerinde yaşadığımız bu toprakların modern tıbba ve bilime ne büyük katkısı olduğunu bilmezken bu gerçeği dünyaya anlatacak bir çalışma bu. Koleksiyonda Anadolulu hekimlerin tıp tarihine bıraktığı eserlerin orijinalleri var; tarih öncesine uzanan cerrahi aletler, plastine edilmiş ve sıvı ortamda korunan beyin spesmenleri, kadavradan anatomiye açılan kapıyı belgeleyen tarihi kitaplar. Anadolu’dan çıkan cerrahlar ve anatomistlerle başlayan bu yolculuk, Gazi Yaşargil’e kadar geliyor –ve orada noktalanmıyor, dünyanın en kapsamlı beyin koleksiyonuna dönüşüyor. Amacımız bu müzeyi bu yılın sonbaharında ziyaretçiye açmak. Herophilos’un Kadıköy’ünden Yaşargil’in Mardin’ine uzanan hat, İstanbul’da bir çatı altında toplanıyor. Leros’taki doktorlara elbet minnettarız, kıymetli iş insanlarımızın hayatlarını kurtardı. Onların ellerinin değdiği her hayat değerlidir. Ama minnet ile tarih ayrı şeylerdir. Birini hissederken ötekini eğmeden tarihimizi doğru bilmeli, anlamalı ve aktarmalıyız.