Yıllar içinde bir teknoloji üretim merkezi olarak evrilen ve ABD’ye ihracatı patlayan diğer yandan Çin ile ortak arz zincirleri ve demiryolu projelerine imza atan Vietnam tam arada kaldı.
Washington ve Pekin’in baskısı altındaki Asya ülkesinin, en güçlü iki ortağı sıkışmış durumda ve yine de fazla taviz vermeden çıkış yolu bulmaya çalışıyor. ABD yönetimince Çin’den sonra en yüksek gümrük vergisi tehdidiyle karşılaşan Vietnam ise 90 günlük ateşkes sonrasında bir anlaşma yapmak için hızla Washington’a bir heyet yolladı.
Nisan ortasında Çin Devlet Başkanı Xi Jinping’in Vietnam, Malezya ve Kamboçya’ya yaptığı ziyaretler, ABD’nin yüksek gümrük vergileriyle karşı karşıya olan bir bölgede serbest ticareti teşvik ettiği için Washington’un fazlasıyla öfkesini çekmişti. İki taraf ekonomik bağları derinleştirmek için ortak bir demiryolu hattı inşası da dahil olmak üzere 45 anlaşma imzaladı ve Xi, Vietnam’a Çin pazarına daha fazla erişim sağlama sözü verdi.
ABD Başkanı Donald Trump Xi’nin ziyaretinin “ABD’yi nasıl mahvedeceklerini” planlamayı amaçladığını söyledi. Gerçi ziyaret aylar öncesinden planlanmıştı ama ticaret savaşının tam ortasına denk geldi.
Trump, nisan başında birçok ülkeye “karşılıklı gümrük vergileri” açıkladığında ve bunu elinde bir tabela ile bütün dünyaya gösterdiğinde, Vietnam’dan yapılan ithalata yüzde 46 vergi koydu. Bu, Samsung ve Intel gibi küresel devlerin fabrikalarına ve Apple gibi şirketlerin elektronik tedarikçilerine ev sahipliği yapan Vietnam için felaket sayılabilirdi.
Ardından ABD, gümrük vergilerinin girmesinden önce 90 günlük bir müzakere penceresi süreci açıkladı. Vietnamlılar hemen Washington’a giderek ABD ile ikili bir ticaret anlaşması için müzakerelere başladı.
Vietnam’ın küresel bir teknoloji üretim merkezine dönüşümü Samsung’un ilk akıllı telefon fabrikasının temelini attığı 2008 yılında başladı. 2018 yılında Trump’ın Çin’e karşı bir ticaret savaşı başlatmasıyla ucuz işgücüyle ve politik olarak daha güvenli bir bölge olarak büyük bir fırsat yakalayan Vietnam o zamandan beri milyarlarca dolarlık yatırım çekti. Amerikan şirketleri artan gümrük vergilerinden kaçınmak için Vietnam’a akın etti ve kârlılık için giderek daha kritik bir üretim merkezi haline geldi.
2023’ün ortalarında küresel talepteki keskin düşüş Vietnam’ın montaj hatlarını sert vurdu ve büyük işten çıkarmalara yol açtı. 2023’ün ilk beş ayında 45 binden fazla işçi işini kaybetti. Bu Vietnam’ın ABD - Çin arasındaki ticaret hattında yaşadığı ilk şoktu ve aşırı bağlantılı teknoloji tedarik zincirlerinin ne kadar kırılgan olduğunu ortaya koydu.
Ancak Vietnam’a yatırım devam etti. Apple, iPad, MacBook, AirPod ve Apple Watch üretimini Vietnam’a taşıdı. Samsung akıllı telefonlarının çoğu bu ülkede üretiliyor. Hanoi yakınlarındaki Bac Ninh eyaleti ve komşu Bac Giang eyaleti, Çin’e olan bağımlılıklarını azaltmak isteyen elektronik üreticileri için birer çekim merkezi haline geldi.
Bazı önemli ABD şirketlerinin yatırımları şöyle: Nike ayakkabılarının yarısını Vietnam’da üretiyor ve yaklaşık yarım milyon işçiye istihdam sağlıyor. Apple, sözleşmeli üreticiler aracılığıyla 35 tesiste 200 binden fazla işçi çalıştırıyor. Foxconn, Nintendo, Lenovo, Luxshare, GoerTek ve Pegatron gibi diğer büyük şirketler yeni fabrikalar açtı. Intel ve SpaceX gibi firmalar yakın zamanda ülkede genişleme planlarını duyurdular. Mart ayında Apple, Boeing ve Amazon dahil olmak üzere 60 ABD firması yeni yatırımlar açıkladı.
ABD’li firmalar Vietnam’a milyonlarca dolar yatırım yaptı. Ancak Vietnam artık ABD’li firmalar için güvenli bir liman olmayabilir. Trump’ın gümrük vergileri ve “ABD’de üretim” baskısı planları altüst edebilir.
Sözün özü; ABD - Çin gerginliğinden faydalanan taraf olmak Vietnam için ciddi bir bedel yaratıyor.
Özellikle son ticaret savaşı çılgınlığı nedeniyle... Trump’ın küresel ekonomi için tehdit arz eden ticaret savaşında Vietnam yeni bir hedef haline geldi. Trump yönetimi şimdilik bir ateşkes ile durakladı ancak bu geçici bir rahatlama sağlıyor ve Vietnam’ın hâlâ endişelenecek çok şeyi var. Çünkü Çin’e uygulanan ve uygulanacak olan gümrük vergisi Çin’in Vietnam’ın önde gelen ticaret ortağı olması ve Vietnam’ın üretim sektörüne parça ve bileşen sağlaması Vietnam için sorunu hâlâ karmaşıklaştırıyor.
Trump yönetiminin baş ticaret danışmanı Peter Navarro gibi şahin tavırlı isimler Vietnam’a karşı özellikle sert... Ülkeyi, “Çin’in bir kolonisi” olarak tanımlıyorlar, yüksek gümrük vergilerinden kaçınmanın bir yolu olarak Çin yapımı mallar için geçiş noktası olmakla suçluyorlar. Ve sonucunda her yıl artan ticaret açığından yakınıyorlar.
Çünkü geçen yıl ABD - Vietnam ticaret hacmi 149,6 milyar dolar oldu ve bunun 123,5 milyar doları ABD aleyhine dış ticaret açığı... ABD, Vietnam’ın en büyük pazarı; 2017’de 38,3 milyar dolar olan ticaret fazlası 2024’te üç kattan fazla arttı, elektronik, tekstil, ayakkabı, gıda ürünleri ihraç ediyor.
Vietnam’ın ihracatında azalma da olmadı. Washington’ın Hanoi yönetiminden ticaret fazlasını düşürme, Çin mallarını kendi toprakları üzerinden ABD’ye göndermeye son verme baskısına rağmen Vietnam’ın Çin’den yaptığı ithalat da ABD’ye yaptığı ihracat da artış gösterdi.
Vietnam’ın istatistik kurumuna göre, ülkenin ABD ile olan fazlası yılın ilk dört ayı itibarıyla bir önceki yıla göre yaklaşık yüzde 25 arttı. ABD verilerine göre ise, sadece mart ayında, şimdiye kadarki en yüksek aylık rakam olan 13,5 milyar doları aştı. Kuşkusuz, Vietnam’daki üreticilerin olası bir tarife artışından önce ABD’ye ihracatlarını artırmaları konusunu da dikkate almak gerekiyor.
ABD yönetimi bu nedenle Vietnam’a “özel bir ligi” gösteriyor. Çin menşeli sevkiyatları engellemek için Vietnam’a baskı yapıyor. Çünkü mal ihracatı daha yüksek tarifelerden kaçınmak için Vietnam üzerinden yeniden yönlendiriliyor. Trump bunu bir tür “tarife dışı hile” olarak görüyor.
Çin, yıllar içinde ABD’ye ihracatındaki düşüşü telafi etmek için özellikle Vietnam üzerinden ABD’ye mal yönlendiriyor. Çinli şirketlerin bu ülkeye yatırımları artarken Asya ülkelerinin ABD ile olan ticareti adeta patladı. Çin ise ABD ile kaybettiği pazarı küresel ihracatını artırarak telafi ediyor.
İhracata bağımlı Asya –ki mal ticaretinin GSYİH’ya oranında Vietnam yüzde 96 ile ilk sırada– için zaman daralıyor. Anlaşma olmazsa 2 Nisan’da Güney Kore için yüzde 25’ten Vietnam için yüzde 46’ya kadar değişen karşılıklı gümrük vergileri 8 Temmuz’da yürürlüğe girebilir. Ancak mayıs ortasında ABD’nin Britanya ile ticaret anlaşması imzalaması ve Japonya, Güney Kore ve Vietnam ile de olumlu yönde adımlar atması rahatlatıcı oldu.
Vietnam, Trump yönetimine yüksek gümrük vergilerinden kaçınmak için, Vietnam üzerinden ABD›ye Çin mallarının yasadışı olarak aktarılmasını engellemek konusunda bazı tekliflerde bulundu. Ürünlerin, “Vietnam’da Üretildi” olarak etiketlenmesi ile daha düşük gümrük vergisinden faydalanması görüşülüyor.
Vietnam, oyunu iki tarafla da bu şekilde oynamaktan vazgeçmeyecek gibi görünüyor. Uzmanlar, Vietnam’ı “en stratejik ve aynı zamanda en pratik ticaret ortağı” olarak değerlendiriyor.