Pandemi sırasında ilk kez ABD’de dile getirilen “doom spending” kavramı, “felaket harcamaları” olarak çevrilebilir. Doom spending, ekonomik ya da ekolojik bir çöküşün eşiğindeyken bireylerin tasarruf etmek yerine mevcut koşullara rağmen harcama yapmayı seçmelerini tanımlar. Harcamak, bir tür kontrol hissi kazandırıyor. Bu davranış, sadece tüketim alışkanlıklarıyla değil aynı zamanda umutsuzlukla, belirsizlikle, gelecek tasarımı yapamamakla ilgili. Harcarken kendimizi ödüllendiriyor, kontrolü kaybetmiş bir dünyada küçük zaferler kazanıyoruz.
Peki biz Türkiye’de böyle mi harcıyoruz? KONDA’nın son Barometre araştırmasında katılımcılara, “İçinde bulunduğumuz ekonomik şartlara rağmen son bir ayda kendinize küçük bir hediye aldınız mı?” diye sorduk. Her üç kişiden biri bu soruya “evet” dedi. Bu bireylerin önemli bir bölümü, kendine aldığı hediyenin makul bir fiyatla, ihtiyaç dışı ama küçük bir keyif alanı yarattığını belirtti. Araştırma sonuçlarında bu kişilerin çoğunluğu, “Ekonomik koşullar daha da kötüleşmeden bir şey almak istedim” ya da “Bu ay biraz sıkıldım, iyi hissetmek için aldım” gibi gerekçeler sundu.
Bu ölçümün en dikkat çekici yönü, ekonomik olarak kendini “geçinemeyen” ya da “ancak geçinen” gruplarda da bu tür harcamaların yapılması. Yani yalnızca “geliri rahat olanlar” değil aksine ekonomik zorluk içindeki bireyler de kendilerine küçük hediyeler alıyor. “Harcarsam moralim düzeliyor” cevabı sadece bir tüketici tercihi değil; toplumsal bir savunma mekanizması olarak karşımıza çıkıyor.
İçinde bulunduğumuz ekonomik iklim, her bireyin gelecek planlarını ertelemesine, bugünü kurtarmaya yönelmesine neden oluyor. Bu nedenle doom spending, toplumsal bir eğilimin göstergesi. Harcamak, bireyin kontrol duygusunu yeniden kurma çabası. İnsanlar geleceği planlayamadıklarında bugünü ödüllendiriyorlar.
Araştırmamızda bu davranışı ölçmek için bir dizi başka soru da sorduk. “Her şeye rağmen hayattan keyif almak gerek, o yüzden arada kaçamak harcamalar yaparım” diyenlerin oranı dörtte biri buluyor. Yine “Alışveriş yapmak bana moral veriyor” diyenlerin oranı da yüzde 20’ye yaklaşıyor. Dikkat çekici bir diğer bulgu ise “Parayı harcamak için değil biriktirmek için kazanmak gerekir” diyenlerin oranının yüzde 40’lara kadar gerilemiş olması. Tasarruf fikri giderek anlamını yitiriyor. Özellikle genç yaş gruplarında, “bugünün tadını çıkarma” eğilimi, “gelecek planı yapma” eğiliminin önüne geçmiş durumda.
Doom spending kavramını “gösteriş” ile ilişkilendirmek de mümkün. Özellikle sosyal medya etkisiyle birlikte bireyler başkalarına görünmek ve kendini onaylatmak için de harcıyor. Alışveriş fişi paylaşmak, story’de yeni bir kazağı göstermek, kahve zincirinden alınan içeceği etiketlemek: Tüm bunlar hem bir aidiyetin hem de kişisel bir statünün simgeleri. Bu yönüyle doom spending, bireysel kaygıların ötesinde sosyal kabullere de dayanıyor.
Gelecekten vazgeçiş
Ancak doom spending’i sadece bireysel tercihlerle açıklamak eksik kalır. Türkiye’nin demografik dönüşümünde de bu harcama alışkanlıklarının bir yeri var. Türkiye genç bir nüfusa sahip olmanın avantajlarını yavaş yavaş yitiriyor. TÜİK verilerine göre ortanca yaş her yıl yükseliyor, yaşlı nüfusun oranı artıyor. Doğurganlık hızındaki düşüş, bu süreci daha da hızlandırıyor.
Türkiye’deki doğurganlık hızının 2,1’in altına düşmesi, nüfusun kendini yenileyememesi anlamına geliyor. Kadınlar artık daha az çocuk yapıyor ve bunu yalnızca ekonomik nedenlerle değil, geleceğe dair umut eksikliğiyle de açıklıyorlar. KONDA’nın farklı araştırmalarında, çocuk sahibi olmaktan kaçınma nedenleri arasında “gelecek kaygısı”, “ekonomik istikrarsızlık”, “çocuk yetiştirmenin zorluğu” ve “kendi hayatını kurma arzusu” gibi yanıtlar ön plana çıkıyor.
İşte bu noktada doom spending ile yaşlanma arasında görünmeyen bir bağ ortaya çıkıyor: Eğer insanlar geleceği öngöremiyorsa, çocuk yapmaktan da vazgeçiyor. Bu da bireysel hayatları ve toplumun yaş yapısını etkiliyor. Genç kalmak, gençleşmek, sadece doğum oranlarıyla değil; umuda, geleceğe, hayal kurabilme cesaretine de bağlı. Toplumda bu cesaret azaldıkça, gençlik yerini yorgun bir bugüne bırakıyor.
Sonuç olarak doom spending, tüketim alışkanlıklarının olduğu kadar toplumun geleceğe bakışının da bir göstergesi. Harcamak sadece ekonomik bir karar değil; psikolojik, sosyolojik ve hatta demografik bir tercihe dönüşmüş durumda.
Harcadıkça mutlu olmaya, umut bulmaya, kendimizi ödüllendirmeye çalışıyoruz. Bu yazıyı okuyan pazarlamacılar ve satış uzmanları kendilerine yol haritaları çizebilirler. İnsanların iyi hissetmek için harcadıkları geleceklerinden pay almanın yolunu düşünmeye başlayabilirler. Emin olun bir çoğu zaten düşünüyordur. Neticede herkes kendi teknesini yürütmenin peşinde.
Ama unutmamak gerekir ki bu döngü ne kadar yaygınlaşırsa geleceğe duyulan inanç da o kadar zayıflıyor. Ve daha az çocuk yapıyor, daha az plan kuruyor, daha az umutla yarına uyanıyoruz. O zaman bu döngünün devam ettiği noktada en çok tüketilen ürünlerin alkol, uyuşturucu ve anti depresanlar haline gelmesini de normal karşılamamız gerekecektir.
Herkesin gerçeklerle iyi hissedeceği günlerin gelmesi ümidiyle.