Bu yıl Antalya’da düzenlenecek COP31’e gitmiyorum.
Davet gelmediğinden değil. Konuşma yapmak, panellere katılmak, görüşlerimi paylaşmak üzere yaklaşık bir düzine davet aldım. Türkiye’nin ev sahipliği yaptığı böylesine önemli bir uluslararası toplantıya normalde memnuniyetle katılırdım.
Ama bu defa içimden gelmiyor.
İklim değişikliğini önemsemediğimden değil. Tam tersine, meseleyi yeni vaatlerle, gösterişli açıklamalarla ve diplomatik alkışlarla geçiştirilemeyecek kadar ciddi bulduğumdan.
Otuz zirve, binlerce konuşma, sayısız taahhüt…
Peki, sonuç?
Atmosfer diplomatik bildirileri okumuyor. Karbon emisyonlarına bakıyor.
Enerjinin yüzde 80’i hâlâ fosil yakıt
Petrol, doğal gaz ve kömür, kullanılan hesaplama yöntemine göre değişmekle birlikte, dünya enerji arzının yaklaşık yüzde 80’ini karşılıyor.
Güneş ve rüzgâr hızla büyüyor. Elektrikli araçlar yaygınlaşıyor. Batarya teknolojileri gelişiyor. Nükleer enerji yeniden önem kazanıyor.
Bunlar gerçek başarılar.
Ancak elektrik üretimindeki ilerlemeyi bütün enerji sisteminin dönüşümüyle karıştırmayalım.
Çelik, çimento, petrokimya, havacılık ve deniz taşımacılığı hâlâ büyük ölçüde fosil yakıtlara bağımlı. Sanayileşme, veri merkezleri ve yapay zekâ enerji talebini artırıyor.
Önümüzdeki on yılda fosil yakıtların ortadan kalkacağını düşünmek gerçekçi değil.
İklim diplomasisiyle enerji gerçekleri arasındaki uçurum, konferans salonlarında anlatıldığından çok daha büyük.
Çin ve Amerika: Büyük çelişki
Çin, yıllık fosil kaynaklı karbondioksit emisyonlarının yaklaşık üçte birinden sorumlu. ABD’nin payı yüzde 13 dolayında.
İkisi birlikte küresel toplamın neredeyse yarısını oluşturuyor.
Çin, güneş panellerinde, bataryalarda, elektrikli araçlarda ve yenilenebilir enerji yatırımlarında dünya lideri.
Ama aynı zamanda dünyanın en büyük kömür tüketicisi ve kömürden elektrik üreticisi.
Bir tarafta devasa güneş tarlaları, diğer tarafta kömür santralleri.
Çin’in temiz enerji yatırımlarını takdir ediyorum. Ancak bunlar mevcut emisyonlarının büyüklüğünü ortadan kaldırmıyor.
ABD ise sanayi devriminden bu yana atmosfere bırakılan toplam karbondioksitte en büyük tarihsel sorumluluğa sahip.
Trump yönetimi iklim taahhütlerinden uzaklaşıyor. Federal kurumların internet sitelerinden iklim değişikliğiyle ilgili içerikler kaldırılıyor veya değiştiriliyor.
Dünyanın en büyük ekonomisi iklim diplomasisine sırtını dönerken nasıl küresel uzlaşma sağlayacağız?
En büyük iki emisyon üreticisi kalıcı ve keskin azaltımlar gerçekleştirmedikçe diğer ülkelerin çabaları tek başına yeterli olmayacak.
Bu, başkalarının sorumluluğunu ortadan kaldırmaz. Ancak yükün adil paylaşılmasını gerektirir.
Türkiye’nin payı sınırlı, faturası ağır
Türkiye’nin kişi başına sera gazı emisyonları ABD’nin ve OECD ortalamasının oldukça altında; dünya ortalamasının ise biraz üzerinde.
Elbette bizim de emisyonları azaltma sorumluluğumuz var.
Ancak tarihsel sorumluluğumuz, gelişmişlik düzeyimiz ve finansmana erişimimiz büyük sanayileşmiş ülkelerle aynı değil.
Buna rağmen Avrupa Birliği’nin Yeşil Mutabakatı ve Sınırda Karbon Düzenleme Mekanizması Türk sanayisini ciddi bir dönüşüm baskısıyla karşı karşıya bırakıyor.
Demir-çelik, çimento, alüminyum ve gübre üreticileri daha temiz teknolojilere yatırım yapmak, emisyonlarını ölçmek ve yeni maliyetleri karşılamak zorunda.
Avrupa’nın karbon kaçağını önleme gerekçesini anlıyorum. Ama Türk üreticisinin Avrupalı rakibiyle aynı finansman koşullarına sahip olmadığını da görelim.
Türkiye dönüşüme direnmemeli; sanayisini modernleştirmeli. Ancak Brüksel’den uygun finansman, teknoloji transferi ve adil rekabet koşulları istemeli.
İklim adaleti, herkesin aynı bedeli ödemesi değil; herkesin sorumluluğu ve ekonomik gücü ölçüsünde katkıda bulunmasıdır.
COP zirveleri bir konferans endüstrisine mi dönüştü?
Haksızlık etmeyelim.
Kyoto Protokolü ve Paris Anlaşması önemli kazanımlardı. Uluslararası işbirliği temiz enerji yatırımlarına katkı sağladı.
Ama bugün toplantıların büyüklüğüyle elde edilen sonuçlar arasında rahatsız edici bir mesafe var.
Devasa heyetler, pahalı oteller, sponsorlu etkinlikler, lider fotoğrafları, uzun bildiriler…
İklim diplomasisinin çevresinde büyük bir konferans ekonomisi oluştu.
Katılım, başarıyla karıştırılmaya başlandı.
Oysa bir konuşma politika değildir. Bir taahhüt finansman değildir. Bir fotoğraf ilerleme değildir.
Antalya için yedi somut reform
Eleştirmek kolay. Peki, ne yapılmalı?
Türkiye’nin COP31 başkanlığı, yalnızca yeni vaatler açıklamak yerine “Antalya Uygulama Mutabakatı” adıyla yedi somut reform başlatabilir:
- Yıllık emisyon karnesi: Ülkelerin vaatleri değil, gerçekleşen azaltımları bağımsız biçimde ölçülsün.
- Büyük kirleticilere hesap verebilirlik: Çin, ABD, Hindistan, AB ve diğer büyük ekonomilerden sorumluluklarıyla orantılı, doğrulanabilir azaltım programları istensin.
- İklim finansmanında şeffaflık: Açıklanan milyarlar değil, gerçekten aktarılan ve projelerde kullanılan kaynaklar yayımlansın.
- Adil sanayi dönüşümü: Türkiye gibi yükselen ekonomilere uygun finansman, teknoloji erişimi ve karbon ticaretinde adil koşullar sağlansın.
- Beş yıllık yatırım programı: Elektrik şebekeleri, depolama, enerji verimliliği, metan azaltımı ve sanayinin karbonsuzlaştırılması önceliklendirilsin.
- Tutulmayan vaatlerin hesabı: Önceki COP kararlarının hangilerinin uygulandığı, hangilerinin neden gerçekleşmediği açıklansın.
- Daha yalın, sonuç odaklı zirveler: Gereksiz gösteriş azaltılsın; bilim insanları, yatırımcılar, üreticiler ve gelişmekte olan ülkelerin temsilcileri daha etkin rol alsın.
Bunlar için yeni bir büyük uluslararası anlaşmaya gerek yok.
Mevcut BM mekanizmaları, kalkınma bankaları ve bağımsız kuruluşlar kullanılabilir.
COP başarısı kapanış günündeki alkışlarla değil, on iki ay sonra ortaya çıkan sonuçlarla ölçülmeli.
Antalya’ya başarı diliyorum, ama umutlu değilim
Türkiye’nin COP31’e ev sahipliği yapmasını önemsiyorum. Diplomatik görünürlük, yatırım ve teknoloji işbirliği açısından değerli bir fırsat.
Dilerim Antalya gerçekten fark yaratır.
Ancak otuz zirvedir benzer umutları dinliyoruz. Her seferinde tarihî dönüm noktalarından söz ediliyor. Sonra ülkeler kendi ekonomik ve jeopolitik önceliklerine dönüyor.
Diplomasi, OECD, Uluslararası Enerji Ajansı ve uluslararası iş dünyasındaki deneyimlerim bana şunu öğretti:
Anlaşma önemlidir. Ama uygulama çok daha önemlidir.
Bu nedenle davet eden herkese teşekkür ediyorum.
Kimse kusura bakmasın.
Bu yıl COP31’e gitmiyorum.
İklim mücadelesinden vazgeçtiğimden veya Türkiye’nin ev sahipliğini küçümsediğimden değil.
Aynı vaatleri bir kez daha dinlemek, aynı fotoğraflarda yer almak, aynı temennileri tekrarlamak istemediğimden.
Umarım yanılırım. Antalya’dan ölçülebilir emisyon azaltımları, finansmanı sağlanmış projeler ve adil yük paylaşımı çıkarsa başarısını ilk teslim edenlerden olurum.
Ama otuz zirveden sonra artık iyimserliğin de kanıta ihtiyacı var.
Dünyayı kimin ne kadar kirlettiğini biliyoruz. Asıl soru, temizlemenin bedelini kimin ödeyeceği ve verilen sözleri kimin tutacağı.
İklim diplomasisinin artık daha az alkışa, daha fazla sonuca ihtiyacı var.