Her gece uykuya yattığınızda farkındalığınızı azaltır, dünyayla olan bağınız gevşer ve her biri kendine özgü nörolojik imzaya sahip uyku evrelerinden oluşan koreografi içinde bir döngü başlar. Çoğu zaman vücudunuz da buna uyum sağlar. Kaslarınız gevşer. Gözleriniz kapalı göz kapaklarının ardında hareket eder. Genellikle de sessizin çıkmaz. Resmi adıyla somniloqui (uykuda konuşma), Latince somnus (uyku) ve loqui (konuşmak) kelimelerinden türemiştir ve insan uykusundaki en yaygın davranışlardan biridir. Bin yetişkin üzerinde yapılan geniş kapsamlı bir epidemiyolojik çalışma, katılımcıların yüzde 66’sının hayatlarının bir döneminde uykuda konuştuğunu, yaklaşık yüzde 17’sinin ise yalnızca son üç ay içinde uykusunda konuştuğunu ortaya koymuştur. Çocuklarda bu durum daha da yaygın: Küçük çocukların yaklaşık yarısının uykuda konuştuğu bildiriliyor ve bu oran genellikle yaş ilerledikçe azalıyor.
Uykuda konuşmanın iki türü
Somniloquiyi ilginç ve uyku araştırmacıları açısından gerçekten faydalı kılan şey, her seferinde aynı şekilde ortaya çıkmaması. Bunun nörobilimi tamamen kişinin hangi uyku evresinde bulunduğuna bağlı. REM dışı (NREM) uykuda, özellikle 2. ve 3. evrelerde, beyin yavaş ve ritmik dalgalar halinde salınır. Bunlar boşluk ya da tamamen hareketsizlik dönemleri değildir. Engelleyici “aşağı durumlar” ile uyarıcı “yukarı durumlar” arasında gidip gelirler.
Bazen bir yukarı durum, konuşma motor bölgelerinde yeterince güçlü ve yeterince yerel hale gelir; böylece tam bir uyanıklık yaratmadan gırtlağı, dili ve dudakları kısa süreliğine etkinleştirir. Kişi uyumaya ve farkında olmamaya devam eder. Beyin yalnızca istemsiz bir motor aktivite komutu vermiştir. Araştırmacılar bu durumu “motor korteks sızıntısı” dediği diye adlandırıyor. Bunun sonucunda genellikle kısa ve anlaşılmaz bir ses çıkar: bir kelime, bir inleme ya da yarım kalmış bir ifade. REM uykusu ise tamamen farklı bir durum. Bu evrede rüya gören beyin son derece aktiftir ve beyin görüntülemelerinde uyanıklık durumundan neredeyse ayırt edilemez. Uyuyan kişinin rüyalarını fiziksel olarak canlandırmasını önlemek için beyin sapındaki özel bir devre motor atoni üretir: GABA ve glisin reseptörleri aracılığıyla oluşturulan kimyasal temelli tam vücut felci.
Journal of Neuroscience dergisinde yayımlanan araştırmalar, ventromedial medulladaki nöronların bu durumun sürdürülmesinde kritik rol oynadığını ve bu sistem başarısız olduğunda sonuçların çarpıcı olduğunu göstermiştir: Hayvanlar ve insanlar doğrudan gerçek dünyada hareket eder, jestler yapar ve konuşurlar. REM sırasında görülen somniloquide duyduğunuz şey, rüya konuşmasının fiziksel dünyaya sızmasıdır. Bu durumlarda felç mekanizması her yerde işe yaramış, yalnızca ses üretim sisteminde tam olarak başarılı olamamıştır. Her iki mekanizma da özünde bir baskılama başarısızlığıdır. Uyuyan beyin, kendisini tamamen kontrol altında tutamadığında konuşur.
Uykuda insanlar ne söyler?
2017 yılında nörolog Isabelle Arnulf ve Paris’teki Avrupa Uyku Araştırma Laboratuvarları’ndaki meslektaşları, Sleep dergisinde bugüne kadar yapılmış en kapsamlı dilbilimsel uyku konuşması analizini yayımladı. Araştırmacılar, polisomnografik izleme altında birden fazla gece boyunca 232 yetişkini kaydetti. 883 uyku konuşması ve anlaşılabilir 3 bin 349 kelime toplandı.
Araştırmanın ortaya koyduğu en yaygın kelime “hayır”dı. Olumsuz ifadeler tüm cümlelerin yüzde 21’inden fazlasını oluşturuyor ve NREM uykusunda REM’e göre daha sık görülüyordu. Soru cümleleri kayıtların yüzde 26’sında yer aldı. Dilbilgisel olarak tam ve doğru yapılandırılmış yan cümlecikler neredeyse yüzde 13 oranında görüldü. Küfürler ise tüm cümlelerin yaklaşık yüzde 10’unda yer alıyordu ve kişiler bunları uyanıkken kullandıklarından belirgin biçimde daha sık kullanıyordu.
Çarpıcı olan yalnızca içerik değil aynı zamanda biçim. Uykuda konuşma, uyanık dilin yapısını korur. Konuşan kişiler, hayali konuşma partnerlerinin cevap vermesi için duraklamalar bırakıyor; sanki gerçek konuşma sırası kurallarına uyuyorlardı. Konuşma üretimi ve anlama ile ilişkili klasik bölgeler olan Broca ve Wernicke alanlarının uyku sırasında da bağlantılı ve aktif kaldığı görülmektedir. Arnulf’un belirttiği gibi: “Gece dili olumsuz, gergin, daha kaba ve kişinin kendisine değil bir başkasına yöneliktir.” Görünen o ki uyuyan beyin rastgele mırıldanmıyor. Genellikle biriyle tartışıyor.
Neden uykuda konuşuluyor?
Bilim henüz somniloquinin neden evrimleştiği veya neden varlığını sürdürdüğü konusunda tek ve kesin bir cevaba sahip değil. Ancak her biri tablonun farklı bir parçasını açıklayan, sağlam temellere dayanan çeşitli çerçeveler mevcut. Bellek pekiştirme hipotezi, uykuda konuşmanın beynin gece boyunca gerçekleştirdiği bellek işleme süreçlerinin bir yan ürünü, hatta bir göstergesi olabileceğini öne sürüyor. 2019 yılında Sleep Medicine Reviews dergisinde yayımlanan bir inceleme, uyku sırasında yapılan sözlü ifadelerin yakın zamanda öğrenilen bilgilerin yeniden işlenmesinde görev alan psikodilbilimsel devrelerin etkinleşmesini yansıttığını öne sürmüştür. Bu görüşe göre somniloqui, epizodik ve bildirisel belleğin pekiştirilmesine açılan gözlemlenebilir bir pencere olabilir.
İlgili bir çalışmadaki dikkat çekici bir vakada, REM uyku davranış bozukluğu olan bir hasta, uykusunda yatmadan önce çalıştığı bir metinle anlamsal açıdan ilişkili bir ifade söylemiştir. Bu beynin “dosyalama sisteminin” istemsiz bir sözlü çıktısı gibiydi. Sinirbilimci Antti Revonsuo tarafından geliştirilen tehdit simülasyonu teorisi ise daha geniş bir evrimsel çerçeve sunuyor. Revonsuo’ya göre rüya görmek, doğal seçilim tarafından şekillendirilmiş eski bir biyolojik savunma mekanizması ve uyku sırasında tehditleri algılama ve onlardan kaçınma becerisini prova etmeye yarar.
Bu teoriyi test eden ve tekrarlayan 212 rüya raporunu inceleyen bir çalışmada, rüyaların yüzde 66’sında en az bir tehdit bulunduğu ve rüya görenlerin genellikle savunmacı ya da kaçınmacı davranışlar sergilediği görülmüştür. Eğer uyuyan beyin yırtıcılar, rakipler veya sosyal tehlikeler gibi tehditlere karşı simülasyonlar yürütüyorsa, uyku konuşmalarındaki olumsuzluklar, reddetmeler ve sözel saldırganlık evrimsel açıdan anlam kazanmaya başlar. Bu durumda “hayır” kelimesi rastgele değildir; insan sözlüğündeki en eski ve en çok prova edilmiş sözcüklerden biri olabilir.
Motor aktivitelerin taşması görüşü ise evrimsel değil, mekanik bir açıklama sunar: Uykuda konuşma, motor engelleme sistemleri kusursuz çalışmadığında ortaya çıkar. Beyin son derece karmaşık bir biyolojik sistemdir ve uyku sırasında bedeni susturmaktan sorumlu devreler hatasız çalışacak şekilde optimize edilmemiştir. Özellikle engelleyici sistemleri hala olgunlaşmakta olan çocuklarda görülen bu tür sızıntılar, bir özellikten çok, her gece bakım molası olmadan çalışan karmaşık bir donanımın yan etkisi. Bu hipotezler birbirini dışlamaz. Muhtemelen en sağlam yaklaşım, uykuda konuşmanın birden fazla nedene bağlı olduğu: Eksik motor baskılama nedeniyle ortaya çıkar ancak içeriği beynin devam eden duygusal ve bilişsel işlemlerini yansıtır.
Uykuda konuşma ne zaman dikkate alınmalı?
İnsanların büyük çoğunluğu için uykuda konuşması zararsızdır. En fazla ilginç bir durum, zaman zaman da utanç verici bir olaydır ve çoğunlukla kendiliğinden düzelir. Tedavi gerektirmez. Yalnızca bilinen tetikleyicilerin ele alınması yeterlidir. Uyku yoksunluğu, ateş, alkol ve duygusal stres en yaygnı bilinen tetikleyiciler.
Bununla birlikte, ciddiye alınması gereken durumlar da var. Eğer uykuda konuşma sık, yüksek sesli ve yumruk atma, tekmeleme ya da yataktan fırlama gibi fiziksel hareketlerle birlikte görülüyorsa, bu REM uyku davranış bozukluğuna (RBD) işaret ediyor olabilir. RBD yalnızca bir rahatsızlık değildir. Araştırmalar, bunun nörodejeneratif hastalıkların önemli bir erken belirtisi olduğunu göstermiştir. RBD hastalarını uzun süre izleyen çalışmalar, bu kişilerin önemli bir kısmının yıllar sonra Parkinson hastalığı veya Lewy cisimcikli demans geliştirdiğini ortaya koymuştur; çoğu zaman bu durum uyku belirtilerinin başlamasından on yıl ya da daha uzun süre sonra ortaya çıkıyor.
Uykuda konuşmanın gece terörleri, uyurgezerlik veya solunum bozukluklarıyla birlikte görülmesi de klinik değerlendirme gerektirir. Ayrıca bir eş ya da partner, sesli konuşmalar nedeniyle düzenli olarak uykusuz kalıyorsa, sebebi ne olursa olsun bir doktora danışmak doğru olacaktır. Yine de çoğumuz için gecenin bir vakti mırıldanılan ara sıra bir “hayır”, beynin yaptığı şeylerden başka bir şey değil: Beyin, sadece kendi işini yapıyor.