Eddie Smith Jr., 1968 yılında Kuzey Carolina'nın Greenville kentinde zor durumdaki bir tekne üreticisini satın aldı. Bu o dönem oldukça riskli bir hamleydi. Ancak Smith bu durumu tersine çevirmeyi başardı.
Şirket bugün kıyı suları için tasarlanmış üst düzey rekreasyonel balıkçı tekneleri üretiyor. Grady-White Boats, günümüzde yüz milyonlarca dolar yıllık gelir elde eden dev bir markaya dönüştü. Smith bu süreçte dışarıdan yatırımcı almayarak şirketin tam kontrolünü elinde tuttu.
Bugün 83 yaşında olan Smith, hayatının en büyük adımlarından birini attı. Tam 400 milyon dolarlık olası bir kazançtan vazgeçti. Bunun yerine Grady-White'ın gelecekteki tüm kârlarını hayır kurumlarına bağışlayacağına dair söz verdi.
Verdiği bir röportajda net servetinin büyük çoğunluğunu bağışlayacak bir konumda olduğu için çok şanslı hissettiğini belirten Smith, "200 metrelik bir yata ya da kışları Akdeniz'de geçirmeye ihtiyacım yok. Burada, Kuzey Carolina'nın doğusunda gerçekten çok mutluyum." dedi.
İlham kaynağı Patagonia oldu
Milyarderlerin servetlerini bağışlamaktan kaçındığı bir dönemde Smith'in bu hamlesi dikkat çekici bir duruş olarak değerlendiriliyor. Smith bu kararı alırken, 2022'de Patagonia'nın kurucusu Yvon Chouinard'dan ilham aldığını ifade etti.
Smith geçtiğimiz haftalarda şirketin oy hakkına sahip hisselerini "amaca yönelik tröst" olarak bilinen yasal bir varlığa devretti. Bu tröst, hisseleri kalıcı olarak elinde tutarak şirketin bağımsız kalmasını sağlayacak. Böylece Grady-White hiçbir zaman satılamayacak ve kâr paylaşımı gibi değerler doğrultusunda faaliyet gösterecek.
Oy hakkı olmayan hisselerin geri kalanı ise yeni kurulan bir sivil toplum kuruluşuna (STK) devrediliyor. Tröst ve STK, Smith'in yer almadığı bağımsız kurullar tarafından yönetilecek. Smith ise onursal genel müdür olarak kalarak yıllık maaş almaya devam edecek.
Grady-White, şirkete yeniden yatırılmayan on milyonlarca dolarlık yıllık kârını bu sivil toplum kuruluşuna aktaracak. Kuruluş da bu parayı doğa koruma, sağlık ve eğitim gibi alanlara bağışlayacak.
Grady-White'a danışmanlık yapan Purpose Owned verilerine göre, mülkiyetini tröstlere devreden şirket sayısı henüz 81 ile sınırlı bulunuyor. Ancak bu sayı 2018'de sadece yedi iken, bu yıl 15 yeni şirketin daha katılmasıyla büyümeye devam ediyor.
Girişimci ve yazar Eric Ries, kuruculara yıllarca sadece satmak veya yatırımcılara teslim olmak gibi iki seçenek öğretildiğini vurgulayarak, "Bu işlemler, uzun vadeli bir misyon etrafında inşa edilmiş kalıcı bir şirket olan üçüncü bir yolun mümkün olduğunu gösteriyor." değerlendirmesini yaptı.
Şirketin kültürü ve ruhu korunacak
Smith, eskiden bir generalin plantasyonu olan 3 bin 500 dönümlük bir arazide yaşıyor. Kel kartallar, beyaz kuyruklu geyikler ve siyah ayılar gibi yaban hayatı için bu araziyi özenle yönetiyor.
Ayrıca yakındaki 3 bin dönümlük bir doğa koruma alanının da sahibi bulunuyor. Smith'in aile vakfı, 350 milyon dolardan fazla varlığa ev sahipliği yapıyor. Aile bugüne kadar tıp programlarına ve Kuzey Carolina Üniversitesi'ne büyük bağışlarda bulundu.
Geçmişte Cumhuriyetçi adaylara bağış yapan Smith, politikanın asıl tutkusu olmadığını belirtti. Bu nedenle Grady-White'ın kârlarının siyasi amaçlara gitmesini kesinlikle istemediğini vurguladı.
Şirketin bu noktaya gelmesinde Smith'in kişisel azmi büyük rol oynadı. Yoksul bir aileden gelen Smith, gençliğinde babasıyla kadın çorabı satarak iş hayatına atıldı. Ailesinde üniversiteden mezun olan ilk kişi olmasına rağmen babasıyla çalışmaya devam etmeyi planlıyordu.
Ancak 26 yaşındayken Grady-White'ın ortaklarından Don White ile tanışması hayatını değiştirdi. Babasından borç alarak ve muhasebecisinin tavsiyesine karşı çıkarak zarar eden bu şirketi satın aldı.
Şirketi kurtarmak için yıllarca haftada 100 saat çalışan Smith, 1970'lerin ortalarında satışları artırmayı başardı. Grady-White böylece 50 yıl boyunca kârlı bir şirket olarak yoluna devam etti.
Smith, 2021 yılına kadar işi tek çocuğu olan Chris'e bırakmayı planlıyordu. Ancak Chris, beş yıl önce ALS hastalığı nedeniyle hayatını kaybetti. Smith'in 57 yıllık eşi Jo Allison da ondan bir yıl önce vefat etmişti.
Yaşanan bu büyük kayıpların ardından Smith veraset planlamasını tamamen değiştirmek zorunda kaldı. Başlangıçta şirketin satışı için bir yatırım bankacısıyla anlaşan Smith, 400 milyon dolar civarında teklifler aldı. Ancak hiçbir alıcının şirketin kültürünü koruyacağına inanmadı.
Grady-White, bünyesindeki 350 çalışanına kâr paylaşımı, tesis içi sağlık hizmetleri ve şirket papazı gibi pek çok geniş yan hak sunuyor. Yeni bir sahibin bu kültürü devam ettireceğine dair güveni olmadığını belirten Smith, "Bu şirketin bir ruhu var ve ben bunu kaybetmek istemedim." ifadesini kullandı.
Smith'in bu adımı bazı çevrelerde tartışılan bir konu oldu. Patagonia olayında bazı eleştirmenler, bağışı zarif bir vergiden kaçınma yöntemi olarak nitelemişti. Ancak kurulan yapıyla ne şirket sahipleri ne de çocukları bir servet kazancı elde ediyor.
Smith hisselerinin bağışlanmasından kaynaklanan herhangi bir vergi avantajından vazgeçiyor. Üstelik tröstü kurmak için milyonlarca dolarlık bir vergi faturası ödemeyi bekliyor. Vergi veya başka bir şekilde hiçbir menfaat elde etmediğinin altını çizen Smith, "Net servetimin büyük bir çoğunluğunu bağışlıyorum." dedi.
Purpose Owned kurucusu Natalie Reitman-White, Grady-White bağışının Patagonia'dan bu yana gerçekleşen en büyük işlem olduğunu dile getirdi. Reitman-White bu yapının, hayatı boyunca kurduğu şirketin devamlılığını önemseyen kişiler için harika bir alternatif olduğunu sözlerine ekledi.