Türkiye’nin asıl sorunu belki de yanlış kararlar almamız değil. Yanlış karar verdiğimizi gösteren kanıtları sistematik biçimde reddetmemiz.
Daha vahimi, bunu çoğu zaman zeki, eğitimli, deneyimli insanlar yapıyor.
Çünkü zihinsel körlük yalnızca cehaletten doğmuyor. Bazen yüksek eğitim, büyük makamlar ve entelektüel birikim, insanın kendi yanılgılarını savunmak için geliştirdiği en etkili silahlara dönüşüyor.
Zeki insan her zaman gerçeği daha iyi gören değildir. Bazen yanlışına en parlak gerekçeleri bulandır.
Üstelik bu hastalık yalnızca siyaseti değil, iş dünyasını, askeriyeyi, bilimsel buluşları, teknolojiyi, hatta evliliklerimizi ve çocuklarımızla ilişkilerimizi de etkiliyor.
Gerçekler değişmiyor, biz onları seçiyoruz
Bir ekonomik karar, desteklediğimiz hükümet tarafından alındığında cesur reform; karşı çıktığımız yönetim tarafından alındığında sorumsuz macera olabiliyor.
Bir savaşta siviller öldüğünde, kimliklerine göre öfkemizin şiddeti değişiyor.
Müttefikimizin demokrasi ihlallerini görmezden gelirken rakibimizin hatalarını büyütüyoruz.
Oysa gerçeklerin pasaportu, dini, partisi yoktur.
Bugün dünyanın en kıt kaynağı petrol, doğal gaz, nadir toprak elementleri veya sermaye değil.
Kendi inancına aykırı bir gerçeği kabul edebilen insan.
Çin’de öğrendiğim ders
1989’da Pekin’de göreve başladığımda Tiananmen olaylarının gölgesi ülkenin üzerindeydi. Batı dünyası Çin’i büyük ölçüde ideolojik bir mercekten değerlendiriyordu.
Baskıları ve trajedileri görmezden gelmek mümkün değildi. Ama yalnızca bunlara bakarak Çin’in geleceğini anlamak da mümkün değildi.
Fabrikalarda, üniversitelerde, sokaklarda başka bir Çin yükseliyordu. Ekonomik dinamizm, öğrenme iştahı, tarihsel hafıza, uzun vadeli stratejik düşünce.
Çin’i yalnızca komünist rejim olarak görenler yükselişini küçümsedi. Bugün yalnızca başarılarına hayran olanlar ise kırılganlıklarını küçümsüyor.
İkisi de aynı hatanın kurbanı.
Bir ülkeyi anlamak, onu onaylamak değildir. Rakibinizin güçlü yanlarını kabul etmek de ona teslim olmak değildir.
İş dünyasında itiraz edemeyen şirket kaybeder
Uluslararası iş dünyasında defalarca gördüm: Şirketleri batıran bazen kötü strateji değil, kötü stratejiyi sorgulayacak kimsenin kalmamasıdır.
Yönetim kurulu başkanının her görüşü alkışlanıyorsa, orada yönetim kurulu değil, onay korosu vardır.
En başarılı şirketler yalnızca parlak fikirleri ödüllendirmez. Yanlış kararları erkenden durdurabilecek insanları da korur.
Gerçek lider, kendisinden daha zeki insanlarla çalışmaktan korkmaz.
Askeriyede kör itaatin bedeli
Askerî tarih, üstün silahlarına rağmen kaybedilen savaşlarla doludur.
Komutanın varsayımlarını sorgulayamayan kurmaylar, cepheden gelen kötü haberleri yumuşatan subaylar, düşmanı küçümseyen siyasi liderler felaketlerin önünü açmıştır.
Disiplin savaşta vazgeçilmezdir. Ancak harekât öncesinde eleştirel değerlendirme yapılmıyorsa disiplin, stratejik körlüğe dönüşebilir.
İyi ordu yalnızca emirleri uygulayan değil, savaştan önce kendi planını acımasızca sınayabilen ordudur.
Bilim, teknoloji ve buluşların düşmanı kesinlik
Bilimsel ilerlemenin temelinde otoriteye saygı değil, sınanabilir şüphe vardır.
Galileo’dan modern tıbba kadar birçok atılım, yerleşik açıklamaların sorgulanmasıyla mümkün oldu.
Bugün yapay zekâ, biyoteknoloji, kuantum hesaplama ve enerji dönüşümünde de aynı ilke geçerli.
Dünün teknolojisine ideolojik veya ticari sadakat gösterenler yarının fırsatlarını kaçırabilir.
Yapay zekâ ise ayrı bir tehlike yaratıyor: Yanlış varsayımlarımızı son derece ikna edici cevaplarla güçlendirebiliyor.
Geleceğin kazananları yapay zekâdan yalnızca cevap isteyenler değil, onun cevaplarını da sorgulayabilenler olacak.
Ailede de haklı çıkmak sevgiyi öldürebilir
Zihinsel körlüğün belki de en acı sonuçları evlerimizde yaşanıyor.
Eşler birbirlerini dinlemek yerine geçmiş tartışmaların hesabını tutuyor. Anne babalar çocuklarının gerçekte kim olduklarını görmek yerine nasıl olmaları gerektiğine ilişkin hayallerine tutunuyor.
Çocuklar da ebeveynlerini bütün karmaşıklıklarıyla değil, bazen tek bir kırgınlığın penceresinden değerlendiriyor.
İlişkilerde ideolojinin yerini gurur, önyargı ve değişmez kanaatler alıyor.
Bazen bir aileyi kurtaracak en güçlü cümle, “Seni seviyorum”dan önce gelen “Belki seni yanlış anladım”dır.
Türkiye’ye zihinsel bağımsızlık reformu
Çözümün başlangıcı yalnızca Meclis’te, bakanlıklarda veya şirketlerde değil; ortaokul sınıflarında.
Çocuklarımıza doğru cevabı ezberletiyoruz. Oysa doğru soruyu sormayı, karşıt kanıtı araştırmayı, farklı görüşü anlamayı ve gerektiğinde fikir değiştirmeyi öğretmeliyiz.
Tarih derslerinde farklı milletlerin kaynaklarını, ekonomide yanıltıcı istatistikleri, bilimde yanlışlanan teorileri tartışmalıyız.
Öğretmen gerektiğinde “Bilmiyorum, birlikte araştıralım” diyebilmeli.
Türkiye’nin ihtiyacı herkesin aynı düşünmesi değil; farklı düşünenlerin aynı gerçekler üzerinde konuşabilmesi.
Çünkü zihinsel körlüğün son aşamasında insan artık gerçeği inkâr etmez.
Gerçeği kabul etmeyi kendi kimliğine ihanet sayar.
İşte toplumlar, kurumlar ve aileler tam o noktada öğrenme yeteneklerini kaybeder.
Belki de çocuklarımıza, liderlerimize, komutanlarımıza, bilim insanlarımıza ve kendimize öğreteceğimiz en devrimci cümle şudur:
“Ben yanılıyor olabilirim.”
Bunu söyleyebilen insan zayıf değildir.
Bunu söyleyebilen şirket kolay kolay batmaz. Ordu aynı hatayı tekrarlamaz. Bilim ilerler. Aile yeniden konuşabilir.
Ve bunu söyleyebilen toplum, geleceğini başkalarının doğrularına teslim etmez.