Bir başka ifadeyle, enerji güvenliği artık sadece petrol ve doğal gaz satın almak değildir; rezervlere ortak olmak, üretimi yönetmek, teknolojiyi geliştirmek ve enerji diplomasisini etkin biçimde kullanmaktır.
Bu nedenle Türkiye Petrolleri Anonim Ortaklığı’nın (TPAO), Irak’ın Kerkük bölgesindeki dev petrol geliştirme projesine yüzde 15 ortak olması, sıradan bir ticari yatırım olarak görülmemelidir. Bu adım, Cumhuriyet’in ikinci yüzyılında Türkiye’nin enerji vizyonunun önemli kilometre taşlarından biridir.
Enerji güvenliğinin yeni tanımı
Türkiye uzun yıllardır dünyanın en büyük enerji ithalatçılarından biri.
Petrol ve doğal gaz ithalatı için her yıl yaklaşık 50-60 milyar dolar arasında değişen bir fatura ödüyor. Enerjide dışa bağımlılık ise hâlâ yüksek seviyelerde.
Ancak dünya değişiyor.
Geçmişte enerji güvenliği uzun vadeli petrol satın alma anlaşmalarıyla sağlanıyordu.
Bugün ise başarılı ülkeler üç alanda öne çıkıyor:
- Kaynak ülkelerde ortak olmak,
- Üretimden pay almak,
- Güçlü milli enerji şirketleri aracılığıyla küresel enerji diplomasisinde etkili rol oynamak.
Norveç bunu Equinor ile başardı.
Malezya Petronas ile.
Suudi Arabistan Aramco ile.
Birleşik Arap Emirlikleri ADNOC ile.
Çin CNPC ve CNOOC ile.
Bu şirketler yalnızca petrol üretmiyor; ülkelerinin dış politika, yatırım ve teknoloji stratejilerinin de en önemli araçları olarak görev yapıyor.
Türkiye’nin de TPAO aracılığıyla benzer bir vizyon geliştirmesi gerekiyor.
Kerkük neden stratejik?
Kerkük, dünya petrol endüstrisinin en önemli bölgelerinden biridir.
Yaklaşık bir asırdır üretim yapılan bu saha, küresel ölçekte “süper dev” petrol havzaları arasında kabul ediliyor.
Irak, günlük yaklaşık 4 milyon varil petrol üretimi ve 145 milyar varili aşan kanıtlanmış rezervleriyle dünyanın en büyük petrol ülkelerinden biridir.
Dolayısıyla TPAO’nun burada yüzde 15 pay alması, sadece bir hissedarlık meselesi değildir.
Asıl önemli olan, TPAO’nun BP ve ConocoPhillips gibi küresel enerji devleriyle aynı konsorsiyumda yer almasıdır.
Uluslararası enerji sektöründe güvenilirlik, teknik yeterlilik ve ortaklık performansı, çoğu zaman sermayeden daha değerlidir.
Başarıyla tamamlanan her proje, yeni coğrafyaların kapısını açan güçlü bir referansa dönüşür.
Üç milyar varillik potansiyel
Kamuoyunda sıkça karıştırılan bir konu da açıklanan yaklaşık 3 milyar varil petrol eşdeğeri “üretilebilir kaynak” ile rezerv kavramıdır.
Kaynak, yer altında bulunduğu değerlendirilen ve ekonomik olarak üretilebileceği öngörülen hidrokarbon potansiyelidir.
Rezerv ise jeolojik olarak doğrulanmış, ekonomik fizibilitesi kanıtlanmış ve yatırım kararı alınmış üretilebilir miktardır.
Her kaynak rezerv değildir.
Yeni sondajlar, rezervuar performansı ve teknolojik gelişmeler bu rakamları zaman içinde değiştirebilir.
Dolayısıyla bugünkü rakam son derece umut vericidir; ancak projenin gerçek değeri, önümüzdeki yirmi-otuz yıldaki üretim performansıyla ortaya çıkacaktır.
Asıl kazanç petrol değil, bilgi
Bu ortaklığın en önemli getirisi belki de üretilecek petrolden daha değerlidir.
O da bilgi ve teknoloji transferidir.
BP; dijital saha yönetimi, yapay zekâ destekli rezervuar modellemesi, gelişmiş petrol geri kazanımı, karbon yönetimi ve büyük ölçekli saha rehabilitasyonu alanlarında dünyanın en ileri şirketlerinden biridir.
ConocoPhillips ise büyük petrol sahalarının onlarca yıl boyunca verimli işletilmesinde benzersiz bir deneyime sahiptir.
TPAO mühendisleri bu projede yalnızca ortak olmayacak; dünyanın en gelişmiş saha yönetim modellerini uygulama içinde öğrenme fırsatı bulacaktır.
Uluslararası enerji sektöründe kurumsal kapasite, sınıf ortamında değil, sahada ve büyük ortak projelerde gelişir.
TPAO’nun önündeki yeni ufuk
Bugün TPAO saygın bir uluslararası oyuncudur; ancak henüz BP, TotalEnergies, ADNOC, Equinor, Petronas veya Petrobras ölçeğinde küresel bir şirket değildir.
Bununla birlikte son yıllarda önemli bir dönüşüm yaşadığı da açıktır.
Karadeniz’deki doğal gaz keşfi, Gabar petrolü, Azerbaycan, Irak, Libya, Somali ve Pakistan’daki faaliyetleri şirketin teknik kapasitesini ve uluslararası tecrübesini önemli ölçüde geliştirmiştir.
Şimdi hedef daha büyük olmalıdır.
Türkiye’nin dış politika ağı, ekonomik ilişkileri ve finansal araçları, milli enerji şirketinin uluslararası büyümesini destekleyecek şekilde daha etkin kullanılmalıdır.
Enerji yatırımları artık yalnızca jeolojiyle kazanılmıyor.
Diplomasi, finansman ve teknoloji en az rezerv kadar önem taşıyor.
Türkiye’nin Afrika’dan Orta Asya’ya, Körfez’den Doğu Akdeniz’e uzanan diplomatik ağı; Eximbank, Türkiye Varlık Fonu ve uluslararası finans kuruluşlarıyla geliştirilecek yeni finansman modelleriyle desteklenebilirse, TPAO çok daha büyük projelerde yer alabilir.
Özellikle Kazakistan, Türkmenistan, Özbekistan, Irak, Libya, Somali ve uygun siyasi koşullar oluştuğunda Doğu Akdeniz ile Sahra Altı Afrika, Türkiye’nin doğal ilgi alanları arasında bulunuyor.
Amaç her projede çoğunluk hissesi almak değildir.
Asıl amaç; doğru ortaklarla birlikte rezerv tabanını büyütmek, üretim kapasitesini artırmak, teknoloji kazanmak ve küresel ölçekte güvenilir bir yatırım ortağı haline gelmektir.
Enerji şirketleri dış politikanın da aracıdır
Bugün dünyanın önde gelen milli enerji şirketleri sadece ticari kuruluşlar değildir.
Aynı zamanda ülkelerinin ekonomik diplomasisinin, yatırım stratejisinin ve jeopolitik etkisinin önemli araçlarıdır.
Aramco’nun Asya’daki yatırımları, ADNOC’un Avrupa ortaklıkları, Petronas’ın Afrika’daki projeleri veya Equinor’un küresel portföyü bunun en iyi örnekleridir.
TPAO da zaman içinde benzer bir rol üstlenebilir.
Bunun için şirketin kurumsal kapasitesi güçlendirilirken, Türkiye’nin dış politika öncelikleriyle enerji stratejisi daha güçlü biçimde entegre edilmelidir.
Cumhuriyet’in ikinci yüzyılında yeni hedef
Mustafa Kemal Atatürk’ün 1930’lu yıllarda MTA ve Etibank’ı kurarken ortaya koyduğu vizyon, Türkiye’nin yer altı kaynaklarını kendi bilgi ve imkânlarıyla geliştiren bir ülke yaratmaktı.
1954’te kurulan TPAO bu vizyonun enerji alanındaki en önemli kurumsal devamı oldu.
Bugün ise hedef daha iddialıdır.
Sadece Türkiye’de petrol ve doğal gaz arayan bir şirket değil; dünyanın farklı coğrafyalarında yatırım yapan, teknoloji geliştiren, uluslararası ortaklıklar kuran ve küresel ölçekte rekabet eden bir milli enerji şirketi oluşturmak.
Kerkük anlaşmasını yalnızca yüzde 15’lik bir ortaklık olarak okumak büyük resmi kaçırmak olur.
Asıl soru şudur:
Türkiye, önümüzdeki yirmi yılda Aramco, ADNOC, Equinor veya Petronas ölçeğinde olmasa bile, onların saygı duyduğu ve birlikte çalışmak istediği küresel bir milli enerji şirketi yaratabilecek mi?
Ben bunun mümkün olduğuna inanıyorum.
Ancak bunun yolu yalnızca yeni petrol sahalarına ortak olmaktan geçmiyor.
Güçlü diplomasi, sağlam finansman, ileri teknoloji, nitelikli insan kaynağı ve uzun vadeli devlet vizyonu birlikte hareket edebilirse, TPAO sadece Türkiye’nin değil, bölgesinin de en etkili enerji şirketlerinden biri haline gelebilir.
Kerkük, bu uzun yolculuğun son durağı değil; belki de en önemli başlangıç noktalarından biridir.