Uluslararası Enerji Ajansı (IEA), Orta Doğu'daki savaş sonrası Hürmüz Boğazı'ndaki tedarik akışının kesintiye uğramasıyla enerji piyasalarında yaşanan "benzeri görülmemiş şokun" sektörü yeniden şekillendirdiğini duyurdu. Antalya'da yayımlanan yıllık Dünya Enerji Görünümü (WEO) raporu, krizin süresinin bu değişimin boyutunu belirleyeceğini vurguladı.
Rapora göre dünyanın dört bir yanındaki ülkeler, tarihin en büyük enerji arz şoku ve birçok farklı riskle karşı karşıya kalıyor. Hükümetlerin bu gelişmelere karşı alacağı kararların, küresel enerji görünümünü uzun yıllar boyunca şekillendirmesi bekleniyor.
Nüfus artışına paralel olarak ulaşım, ısıtma, soğutma ve bilgi işlem gücüne yönelik enerji talebinin artacağı öngörülüyor. Küresel sıcaklıkların yükselmesi de talep artışını tetikliyor. Bu nedenle, binaları soğutmak için gereken enerji ihtiyacının tarihte ilk kez binaları ısıtmak için gereken enerji ihtiyacını aştığı tahmin ediliyor.
Ülkeler stratejilerini çeşitlendiriyor
Talep artışı devam ederken, Hürmüz Boğazı'ndaki tedarik kesintisi birçok ülkeyi enerji stratejilerini gözden geçirmeye yöneltti. Ülkeler enerji arz kaynaklarının, ticaret rotalarının, yakıt bileşimlerinin ve teknoloji tedarik zincirlerinin çeşitlendirilmesi için adım atıyor. Ayrıca ülke içinde mevcut enerji kaynaklarına daha fazla öncelik verilirken elektrifikasyon daha hızlı ilerletiliyor.
Hürmüz Boğazı'ndan deniz taşımacılığına yönelik risklerin uzun süre devam ettiği bir senaryoda, yeni alternatif boru hatlarına, farklı arz kaynaklarına ve talebin başka kaynaklara yönlendirilmesine yönelik yatırımların artacağı belirtiliyor.
Böylece boğazdan geçen petrol akışına duyulan ihtiyacın kriz öncesindeki günlük 20 milyon varil seviyesinden 2030'da 8,5 milyon varile inebileceği tahmin ediliyor. Bu rakamın 2035'te ise 2 milyon varilin altına düşebileceği öngörülüyor.
Ancak bu "uç senaryoda" bile Orta Doğu, uluslararası piyasalara petrol ihraç eden dünyanın en büyük bölgesi olmayı sürdürecek.
Yenilenebilir enerji ve nükleer ön plana çıkıyor
Ülke içindeki enerji kaynaklarına dönüşümden en fazla faydayı, güneş fotovoltaik teknolojisi başta olmak üzere yenilenebilir enerji ve nükleer enerjinin sağlaması bekleniyor. Enerji verimliliği ve biyoyakıtlar da bazı ülkelerde yerli fosil yakıtlarla birlikte daha fazla önem kazanabilir.
Bu durum özellikle Asya'da kömür açısından geçerliliğini koruyor. Bölgede petrol ve doğal gaz ithal eden birçok ülkenin önemli yerli kömür kaynaklarına sahip olması, enerji güvenliği kaygılarıyla hükümetleri kömüre daha uzun süre bağımlı kalmaya yöneltebilir.
Mevcut kriz ekonominin genelinde elektriğin daha fazla kullanılmasına yönelik dönüşümü hızlandırıyor. Rapora göre 2019'dan bu yana küresel elektrik talebi, dünya ekonomisinden daha hızlı ve toplam enerji talebinin iki katı hızda büyüdü.
Elektrik talebinin 2035'e kadar daha da hızlı büyümesi bekleniyor. Elektriğin nihai enerji tüketimindeki payının incelenen tüm senaryolarda küresel ölçekte yüzde 30'a yaklaşacağı öngörülüyor.
Petrol arzında toparlanma beklentisi
Orta Doğu'daki çatışmanın ne kadar süreceğine ve nasıl sonuçlanacağına ilişkin belirsizlik uzadıkça, hükümetlerin bu alandaki yeni tercihleri kalıcı politika değişikliklerine dönüşebilir.
Orta Doğu'daki çatışmanın kesin biçimde sona ermesi durumunda ise özellikle gecikmiş bir sıvılaştırılmış doğal gaz arz dalgasının piyasaya ulaşmasıyla küresel petrol ve doğal gaz arzı güçlü biçimde toparlanabilir.
Bu durum, stoklar yeniden doldurulurken dahi fiyatlar üzerinde aşağı yönlü baskı oluşturarak petrol ve doğal gaz piyasalarını alıcıların daha avantajlı olduğu bir konuma getirebilir.
Ancak kriz, özellikle gelişmekte olan ve yükselen ekonomilerde enerjiye erişim alanında yakın dönemde kaydedilen ilerlemeyi tersine çevirme riski taşıyor. 2026'da yükselen yakıt fiyatları ve arz sıkıntıları, temiz enerji erişimindeki ilerlemenin yavaşlamasına yol açabilir.
"Kriz ne kadar sürerse etkisi de o kadar derinleşecek"
IEA Başkanı Fatih Birol, rapora ilişkin değerlendirmesinde Hürmüz Boğazı kaynaklı kesintinin sistemde büyük bir şoka yol açtığını vurguladı. Birol, "Enerji sektörü ve küresel ekonomi kayda değer bir dayanıklılık göstermiş olsa da kriz ne kadar uzun sürerse etkileri de o kadar derin olacaktır." dedi.
Birol ayrıca, "Enerji dünyasının kriz öncesindeki durumuna dönmesini sağlayacak inandırıcı bir yol göremiyorum." değerlendirmesini yaptı. Raporun, ülkelerin atacağı adımları değerlendirirken başvurabilecekleri bir kaynak olduğunu hatırlatan Birol sözlerini şöyle tamamladı:
"Daha yüksek enerji güvenliği arayışındaki ülkeler, bir bağımlılığın yerine başka bir bağımlılık koymamaya dikkat etmeli. Bununla birlikte, geleceğe ilişkin umut veren bir gelişme olarak enerji güvenliği ile enerji dönüşümü hedefleri hiçbir zaman bugünkü kadar örtüşmemişti. Ülkeler, kendi kaynaklarını, koşullarını ve önceliklerini yansıtan farklı yollar izleyebilir. Ancak hepsinin daha güvenli, karşılanabilir maliyetli ve sürdürülebilir bir enerji sistemi kurmak ve bu hedefe ulaşmak için etkili işbirliği yapmak konusunda ortak çıkarı var."