Beş galeriye yayılan 25 bin metrekarelik alanı ve 2,4 milyon doğa fotoğrafıyla eğitilmiş açık kaynaklı bir yapay zeka modeli… Dataland, ziyaretçilerine yalnızca bir sergi değil; görsel, işitsel ve hatta koku duyusunu içine alan çok katmanlı bir deneyim sunmayı hedefliyor.
Türk medya sanatçısı Refik Anadol, çocuk yaşta izlediği Blade Runner filminden sonra ilgi duymaya başladığı Los Angeles’a 2012’de taşındı. University of California, Los Angeles bünyesindeki Tasarım Medya Sanatları Bölümü’nde eğitim alan sanatçı, yıllar içinde şehri üretimlerinin merkezine dönüştürdü. Anadol, kurucu ortağı Efsun Erkılıç ile birlikte, bu bahar Los Angeles şehir merkezinde Dataland’ı açmaya hazırlanıyor. Proje, sıfırdan inşa edilen ve yapay zeka sanatına odaklanan ilk müze olma iddiasını taşıyor.
Mimari ve konum
Dataland, Frank Gehry imzalı karma kullanımlı yapı The Grand LA içinde konumlanıyor. Müze, Anadol’un 2018’de gerçekleştirdiği “WDCH Dreams” projesiyle dijital projeksiyonlarla dönüştürdüğü Walt Disney Concert Hall’un hemen karşısında yer alıyor. Söz konusu çalışma, binanın dış cephesini adeta yaşayan bir yüzeye dönüştürmesiyle geniş yankı uyandırmıştı.
Veriyle şekillenen sanat pratiği
Los Angeles merkezli sanatçı Anadol, üretimlerinde büyük veri setlerini işleyerek bunları dev ölçekli dijital enstalasyonlara dönüştürüyor. Müzik arşivlerinden doğal ekosistemlere kadar farklı veri kaynaklarını kullanan sanatçı, yapay zeka ile veri görselleştirmeyi bir araya getiriyor.
Anadol’un işleri daha önce Museum of Modern Art, Serpentine Galleries, Sphere ve Casa Batlló gibi önemli kurum ve mekânlarda sergilendi. 2022–2023 yıllarında MoMA’da gösterilen “Unsupervised” adlı eseri yaklaşık 3 milyon ziyaretçi çekti ve müzenin kalıcı koleksiyonuna giren ilk üretken yapay zeka eseri oldu.
Eleştiriler ve tartışmalar
Anadol’un çalışmaları geniş kitlelere ulaşsa da eleştirilerden muaf değil. Pulitzer ödüllü sanat eleştirmeni Jerry Saltz, “Unsupervised” için oldukça sert ifadeler kullanarak eseri “devasa bir tekno lav lambası” olarak nitelendirdi. Buna karşılık Anadol, yapılan değerlendirmelerin büyük çoğunluğunun olumlu olduğunu vurguluyor.
Dataland deneyimi: Çok duyulu bir kurgu
Müzenin merkezinde, “Büyük Doğa Modeli” adı verilen ve doğa verileri üzerine eğitilmiş açık kaynaklı yapay zeka sistemi yer alıyor. Bu model; yağmur ormanlarından elde edilen yüksek çözünürlüklü görüntüler, biyolojik çeşitlilik arşivleri, ses kayıtları ve biyosensör verileri dahil olmak üzere geniş bir veri havuzuna dayanıyor.
Dataland’daki en dikkat çekici alanlardan biri “Sonsuzluk Odası” olacak. Aynalı yüzeylerle kaplı küp formundaki bu galeride, yapay zeka tarafından üretilen görseller, yine modelin analizlerine dayanan koku kompozisyonları eşliğinde sunulacak. Sistem, yarım milyondan fazla koku molekülü üzerinden eğitildiği için deneyimin yalnızca görsel değil, kimyasal olarak da katmanlı olması hedefleniyor.
Bu alan aynı zamanda “dünya modelleri” olarak adlandırılan yeni nesil üretken yapay zeka teknolojisini kullanıyor. Bu sayede görüntüler yalnızca doğayı taklit etmekle kalmayacak; fiziksel dünyanın kurallarına uygun şekilde hareket ederek daha gerçekçi bir algı yaratacak.
Yapay zeka sanatı için yeni bir eşik mi?
Dataland kendisini “dünyanın ilk yapay zeka sanatları müzesi” olarak tanımlasa da, bu alandaki çalışmaların geçmişi daha eskiye dayanıyor. Almanya’daki ZKM Center for Art and Media ve Avusturya’daki Ars Electronica Center gibi kurumlar, onlarca yıldır medya ve yapay zeka sanatına ev sahipliği yapıyor.
Buna karşın Dataland, ölçeği, teknolojik altyapısı ve tamamen yapay zeka sanatına odaklanan yapısıyla, bu alanda yeni bir dönemin habercisi olmayı amaçlıyor.