TCMB'nin Merkezin Güncesi sayfasında yayımlanan “Döviz dönüşüm desteğinde yeni dönem” başlıklı analiz, TCMB uzmanları Barış Aydoğan, Merve Demirbaş Özbekler, Mehmet Serdar Şarbak ile ekonomist Sümeyra Korkmaz tarafından hazırlandı.
Analizde, 2023'te başlayan uygulamanın bugüne kadar yaklaşık 44 bin firmaya ulaştığı ve destekten yararlanan firmaların toplam ihracatçı firmalar içindeki payının 2026'da yüzde 34'e yükseldiği belirtildi.
Döviz almama şartı kalkıyor
Yeni düzenlemenin en önemli değişikliklerinden biri, firmaların destekten yararlanabilmek için bir ay boyunca döviz almama taahhüdünde bulunması şartının kaldırılması olacak.
Bunun yerine firmaların döviz pozisyon oranına bakılacak. Buna göre likit döviz varlıklarının, net satış hasılatı ile aktif büyüklüğünden yüksek olanına oranının yüzde 10'u geçmemesi gerekecek.
TCMB, bu değişiklikle mevcut koşullar nedeniyle destek kapsamına giremeyen firmaların da sisteme dahil edilmesini amaçlıyor.
Destek tutarı katma değerle sınırlandırılacak
Yeni sistemde firmaların bir yıl içinde döviz dönüşüm desteği kapsamında satabileceği ihracat bedeli döviz miktarı, firmanın yarattığı katma değerle ilişkilendirilecek.
Katma değer hesabında firmanın yıllık faaliyet kârı ile işgücü maliyetinin toplamı dikkate alınacak. Böylece desteğin, yurt içinde üretim ve istihdam oluşturan firmalara daha fazla yönlendirilmesi hedefleniyor.
TCMB'nin firma bazındaki analizlerine göre, katma değerinin brüt satışlarına oranı yüksek olan şirketlerde net döviz satışı ile ihracat arasındaki oran da daha yüksek seyrediyor. Bu ilişkinin özellikle 2024 ve 2025'te destekten yararlanmayan firmalarda daha belirgin olduğu ifade edildi.
Tedarikçilere doğrudan destek imkanı
Düzenlemeyle ihracata yönelik üretim yapan ancak doğrudan ihracat gerçekleştirmeyen tedarikçi firmaların da destekten yararlanmasının önü açılacak.
Mevcut sistemde aracı ihracatçıların kendileri veya tedarikçileri adına gerçekleştirdiği döviz dönüşümlerinde desteği çoğunlukla kendilerinin aldığı belirtildi. Yeni yapıda ise aracı ihracatçı kendi katma değer limitini doldurduktan sonra tedarikçisi adına döviz dönüşümü gerçekleştirebilecek.
Bu durumda oluşan destek ödemesi doğrudan tedarikçi firmanın hesabına aktarılabilecek.
Rezervlere daha kalıcı katkı hedefleniyor
TCMB, yeni mekanizmayla döviz dönüşüm desteğinin rezervlere sağladığı katkının daha kalıcı hale getirilmesini amaçlıyor.
Analizde, desteğin özellikle yüksek katma değer üreten ve net döviz satma eğilimi daha güçlü firmalara yönlendirilmesiyle, destek kapsamında gerçekleşen döviz satışlarının firmaların toplam net döviz satışlarına daha fazla yansımasının beklendiği ifade edildi.
TCMB, 1 Ekim'den itibaren uygulanacak modelle birlikte döviz dönüşüm desteğini yalnızca ihracat gerçekleştiren şirketleri değil, ihracata yönelik üretim yapan tedarikçileri de kapsayacak şekilde genişletirken, desteğin üretim, istihdam ve katma değerle bağını güçlendirmeyi hedefliyor.