Uluslararası diplomasi ve iş dünyasında yıllardır gözlemlediğim bir gerçek var: Devletler yalnızca askerî ve ekonomik güçleriyle değil, başka ülkelerde kurdukları dostluklar, geliştirdikleri ilişkiler ve karar alıcılar üzerindeki etkileriyle de güç kazanıyor.
Bir üniversiteye araştırma fonu sağlamak, iş insanlarını yatırım fırsatlarıyla buluşturmak, gazetecileri ülkeye davet etmek, eski bürokratla danışmanlık ilişkileri geliştirmek veya düşünce kuruluşlarını desteklemek, uluslararası ilişkilerin olağan araçlarıdır. Bunları yalnızca Çin değil, Amerikalılar, İngilizler, Fransızlar, Almanlar, İsrailliler, Hintliler, Ruslar ve diğerleri de yapıyor.
Ülkeler kendilerini anlatmak, politikalarına destek kazanmak, dost çevreler oluşturmak ve gerektiğinde kararları etkilemek istiyor. Bu, diplomasinin ve yumuşak gücün doğasında var.
Ancak meşru nüfuz oluşturma faaliyetleriyle gizli istihbarat operasyonları arasındaki çizgiyi doğru çekmek gerekiyor.
MI5’in Çin uyarısı ne anlatıyor?
İngiltere’nin eski Ulusal Güvenlik Danışmanı Lord Mark Sedwill’in dikkat çektiği MI5 uyarısı, bu ayrımı yeniden gündeme getirdi.
İngiliz istihbaratının açıklamasına göre Çin bağlantılı bir araştırma kuruluşu, İngiltere’de 100’den fazla akademisyenin yapay zeka, siber güvenlik ve gizli haberleşme alanlarındaki çalışmalarını finanse etti. Bazı araştırmacılar, finansmanın arkasındaki gerçek yapıyı veya çalışmalarının nihai kullanım amacını bilmiyor olabilir.
Çin suçlamaları reddediyor. İddiaların tüm ayrıntıları bağımsız biçimde doğrulanmış değil. Dolayısıyla bunları kesinleşmiş gerçekler olarak sunmak doğru olmaz.
Fakat olay, bilimsel iş birliğiyle istihbarat amaçlı bilgi toplama arasındaki sınırın nasıl bulanıklaşabileceğini gösteriyor.
Yumuşak güç başka, casusluk başka
Bir devletin kendi politikalarını anlatması, kamuoyunu etkilemesi, dost kazanması veya çıkarlarına yakın çevreler oluşturması olağan bir diplomatik faaliyettir. Büyükelçilikler, ticaret odaları, kültür kuruluşları, üniversiteler, şirketler ve düşünce merkezleri bu amaçla çalışır.
Lobicilik de şeffaflık ve ilgili ülkenin hukuk kuralları içinde yürütüldüğünde meşru bir faaliyettir.
İstihbarat operasyonları ise farklı bir alana girer. Gizli bilgi temini, gerçek kimliğin veya finansman kaynağının saklanması, kişilerin örtülü biçimde devşirilmesi, bağımlılık ilişkileri kurulması, şantaj veya gizli yönlendirme gibi yöntemler burada devreye girebilir.
Her istihbarat faaliyeti yasa dışı değildir; her yabancı nüfuz girişimi de casusluk değildir. Belirleyici olan kullanılan yöntem, ilişkinin şeffaflığı ve amaçlanan sonuçtur.
Üstelik devletler yalnızca dost kazanmak istemez. Bazen kendilerine müzahir, yani politikalarını anlayan, çıkarlarına yakın duran ve kritik zamanlarda destek verebilecek kişiler ve kurumlar oluşturmayı da hedefler.
Bu da tek başına suç değildir. Ancak ilişki gizli yükümlülüklere, örtülü talimatlara veya karşı tarafın çıkarlarına aykırı bilgi aktarımına dönüşüyorsa başka bir zemine geçilmiş olur.
Çin Go oynuyor, diğerleri seyretmiyor
Sedwill’in benzetmesi dikkat çekici: Amerikalılar poker, Ruslar satranç, Çinliler ise Go oynuyor.
Go’da küçük hamleler zaman içinde büyük stratejik avantajlar yaratır. Çin’in uzun vadeli ilişki kurma ve nüfuz geliştirme yaklaşımını anlamak için yararlı bir benzetme.
Ancak bu oyunda yalnızca Çin yok. Washington, Londra, Paris, Berlin, Moskova, Tel Aviv ve Yeni Delhi de kendi yöntemleriyle uluslararası etki alanlarını genişletmeye çalışıyor.
İş dünyasında bu rekabet daha da görünür. Enerji, limanlar, kritik madenler, teknoloji, finans ve altyapı yatırımları yalnızca ticari değil, stratejik sonuçlar da doğuruyor.
Bir ülkenin yatırım tercihlerini, teknoloji standartlarını veya enerji politikalarını etkileyebilmek, kimi zaman gizli bir belgeye ulaşmaktan daha değerli olabilir.
Türkiye’nin ihtiyacı: Stratejik farkındalık
Türkiye’nin yapması gereken yabancı ilişkilerden korkmak değil, onları doğru okumaktır. Çin’le de ABD’yle de Avrupa’yla, Rusya’yla, Hindistan’la ve diğer ülkelerle de güçlü ilişkiler geliştirmeliyiz.
Ancak kimin yalnızca dostluk kurduğunu, kimin meşru çıkarlarını savunduğunu, kimin örtülü biçimde bilgi toplamaya veya kararları yönlendirmeye çalıştığını ayırt edebilmeliyiz.
Bu noktada MİT’e, ilgili güvenlik kurumlarına, üniversitelere ve iş dünyası kuruluşlarına önemli sorumluluklar düşüyor. Bilim insanlarını, şirket yöneticilerini, siyasetçileri ve danışmanları bilgilendirmek; hassas bilgileri korumak; yabancı fonların gerçek kaynaklarını gerektiğinde incelemek gerekiyor.
Bütün bunlar akademik özgürlüğü, ticareti ve uluslararası dostlukları zedelemeden yapılmalı.
Devletin görevi insanları herkesten şüphelenen bireylere dönüştürmek değil, dostlukla nüfuz faaliyetini, meşru lobicilikle örtülü yönlendirmeyi, iş birliğiyle casusluğu ayırt edebilecek stratejik bilinç kazandırmaktır.
Çünkü dünyada dost kazanmak da güçtür, dost görünerek başkasının kararlarını gizlice yönetmek de bir güç yöntemidir.
Aradaki farkı göremeyen ülkeler, zamanla kendi kararlarını aldıklarını düşünürken başkalarının stratejik gündeminin parçası hâline gelebilir.