İran, yaptırımlara meydan okuyarak ham petrolü kaçak yollarla, başlıca Çin’e göndererek 2025’te yıllardır olmadığı kadar fazla petrol ihraç etti. Ancak aynı dönemde rejimin bu emtiadan elde ettiği kârlar çöktü. Küresel ham petrol fiyatlarındaki düşüş fiyatları baskıladı ancak gerileme büyük ölçüde rejimin kırılgan konumundan ve petrol gelirine bağımlılığından yararlanan aracılar ve alıcılardan oluşan bir ağ tarafından yönlendirildi. Bu aktörler, Tahran’ın yaptırım altındaki petrolünü elden çıkarmak için, ABD Başkanı Donald Trump yönetiminin yaptırımlar ve özel operasyonlarla hedef aldığı, yaşlanan tankerlerden oluşan küresel bir ağ olan “gölge filosu” dışında neredeyse hiçbir seçeneği olmadığını biliyor.
Ekonomik krizi daha da derinleştiriyor
Şimdi İran petrol ticaretine dahil olanlar, ham petrolü taşımak için daha da yüksek ücretler talep ediyor. Alıcılar da İran üzerindeki kısıtlamaları giderek daha fazla istismar ederek yaptırım altındaki petrolü çok daha büyük indirimlerle alıyor. Petrol gelirlerindeki düşüş, İran’da günler süren ve ölümcül protestoları tetikleyen ekonomik krizi daha da keskinleştiriyor. Bu durum, Şii liderlerin 40 yılı aşkın iktidarları boyunca karşılaştıkları en büyük meydan okuma.
Bu ay ABD, protestoculara yönelik hükümet baskısına yanıt olarak İran’a yeni yaptırımlar uyguladı. ABD Hazine Bakanlığı, “İran petrolü ve petrokimya satışlarından elde edilen gelirlerin yabancı pazarlara aklanmasıyla” bağlantılı kişi ve kuruluşlara cezalar verildiğini açıkladı. Rejime yönelik ABD askeri müdahalesi tehdidi şimdilik azalmış görünüyor, ancak Trump yönetimi yetkilileri tüm seçeneklerin hala masada olduğunu söylüyor. Yine de İranlıları sokağa döken temel sorunlar varlığını sürdürüyor.
Küresel enerji piyasaları açısından riskleri artıran bir diğer unsur da şu: OPEC’in kurucu üyelerinden biri olan Tahran, günlük küresel petrol üretiminin yaklaşık yüzde 3’ünden sorumlu. Bazı analistlere göre İran’ın geçen yılki toplam ham petrol satışları yaklaşık 30 milyar doları buldu ve bunun yaklaşık üçte ikisini kâr olarak elinde tuttu. Petrol sektörü yetkilileri ve analistlere göre önceki yıllarda Tahran’ın kârları zaman zaman çok daha yüksekti ancak kesin rakamlar mevcut değil.
İnternet kesintisi bilgiye erişimi de azalttı
Eurasia Group danışmanlık şirketinde İran ve enerji kıdemli analisti olan Gregory Brew, yaptırımların İranlılar ve ticarette yer alan diğer aktörleri bunları aşmak için yeni aracı yapılar kurmaya zorladığını söyledi. Bu ay İran genelinde gösteriler yayılınca uygulanan internet kesintisi, Petrol İhraç Eden Ülkeler Örgütü’nün (OPEC) İran petrol sektörünün mevcut durumu hakkında çok az bilgiye sahip olmasına yol açtı; bu da üretim seviyelerini izleme ve piyasa istikrarını koruma çabalarını zorlaştırıyor.
Körfez ülkelerindeki OPEC üyeleri, İranlı muhataplarıyla iletişimde ciddi bir kopukluk yaşandığını bildirdi. İran, ham petrolünü ağırlıklı olarak uluslararası faaliyet göstermeyen ancak iç pazarda rekabet edebilmek için ucuz petrole ihtiyaç duyan, 'çaydanlık' olarak bilinen küçük Çinli rafinerilere satıyor. Azalan petrol gelirleri, İran’ın ithalatı finanse etmek ve ciddi şekilde zayıflamış para birimi riyali desteklemek için ihtiyaç duyduğu döviz gelirlerini de zedeledi.
Ham petrol fiyatları, dünya genelinde artan üretim ve küresel ekonominin durumu hakkındaki endişeler nedeniyle geçen yıl düştü. Küresel petrol ölçütü olan Brent petrolünün varili şu anda yaklaşık 66 dolardan, ABD referans petrolü ise yaklaşık 61 dolardan satılıyor. Her ikisi de bir yıl öncesine kıyasla yaklaşık beşte bir oranında düşmüş durumda. Son günlerde fiyatlar, akışların kesintiye uğrama olasılığı tartılırken dalgalı seyrediyor. İran’da aralık ayı sonunda patlak veren yaygın gösteriler, riyalin dramatik değer kaybıyla tetiklendi. Hükümetin baskısı günler süren protestoları bastırmış gibi görünse de ekonomik durum vahimliğini koruyor. İran’daki İnsan Hakları Aktivistleri grubuna göre olaylarda ölenlerin sayısı beş bini aştı.
Trump, İran’la iş yapan ülkelere yüzde 25 gümrük vergisi uygulayacağını söyledi; bu da ülkenin petrol can damarının karşı karşıya olduğu tehditlere bir yenisini ekledi. Brew, “Temel senaryom İran petrol üretimi ve ihracatında bir yavaşlama, hatta düşüş” dedi. İç durumun kötüleşmesi ya da rejimin çökmesi hâlinde bu görünümün daha da bozulacağını ifade etti. Trump’ın gümrük vergisi açıklamasının İran petrol ihracatı üzerindeki etkisi henüz ortaya çıkmadı ancak rejim için bir tehdit olmaya devam ediyor. Analistler, Washington’ın ana alıcı olan ve ticari ateşkes sağladığı Çin’e yeni bir gümrük vergisi uygulamaktan kaçınmak isteyebileceğini söylüyor. Ancak İran’ın ortaklarına yönelik yeni vergiler, Tahran’ın yaptırımları delmesini daha zor ve maliyetli hale getirebilir.
Batı’nın geçen yıl İran’a yeni yaptırımlar uygulamasından bu yana İran ham petrolü, uluslararası Brent’e kıyasla değer kaybetti: Kpler verilerine göre 2025’in başında İran petrolünün varili küresel ölçütün sadece 1 dolar altındayken, yıl sonunda 8 dolar daha ucuzdu. Ham petrolün Çinli rafinerilere ulaştırılması da daha zor ve daha maliyetli hale geldi. Yükün gerçek menşeini gizlemek için gereken gemiden gemiye transferlerin maliyeti arttı; çünkü yaptırım altındaki petrolle çalışan tedarik zincirindeki herkes yeni maliyetlere katlanıyor ve fiyatlarını yükseltiyor.