Zayıflama ilaçları kapitalizmin sonu mu olacak?

Tüm dünya yapay zekanın etkilerini tartışadursun sağlık alanında yaşanan başka bir devrim günlük yaşamımızı, tüketim alışkanlıklarımızı ve dolayısıyla ekonominin temel dengelerini tamamen değiştirmeye hazırlanıyor: Zayıflama ilaçları. Temel işlevinin sağlık ve estetikle sınırlı olduğuna inanan kişiler için zayıflama ilaçlarının kapitalizmi bile dönüştürecek bir devrim niteliğinde olduğunu hayal etmek zor olabilir. Oysa başta tüketim olmak üzere bireyin tüm karar verme süreçlerini dönüştüren bir değişimden bahsediyoruz. Dolayısıyla etkilerinin sadece tartıda kalacağını düşünmek yanlış olur. Önce gelin bu alandaki baş döndürücü büyümeye bir bakalım. Bundan birkaç yıl önce dikkat çekmeye başlayan zayıflama iğneleri yani GLP-1 ilaçları artık geçici bir trend değil. Söz konusu ilaçların kullanımı son bir yılda iki katına çıktı. Bugün ABD’deki hanelerin yaklaşık yüzde 20’sinde en az bir kullanıcı var. Küresel zayıflama ilacı pazarı geçen yıl yüzde 85 büyüdü. Bu büyümenin bir sonucu olarak, bu alanda kıyasıya rekabet eden Eli Lilly ve Novo Nordisk (zaman zaman dalgalanmalar yaşasalar da) dev değerlemelere ulaştılar. Eli Lilly ABD’de çoğunlukla teknoloji şirketlerinin dahil olduğu 1 trilyon dolarlık şirketler kulübündeki yerini aldı. Ancak zayıflama endüstrisinin etkisi bununla da sınırlı değil. Zira söz konusu ilaçlar bireylerin tüketim tercihlerini de kökten değiştiriyor. Bu ilaçları kullananlar ortalama yüzde 40 daha az kalori tüketiyor; tatlı tüketimi yüzde 84, alkol tüketimi yüzde 33 düşerken taze ürün tüketimi yüzde 70’in üzerinde artıyor. Yani sadece kilo değil alışveriş sepeti değişiyor. Tüketim tercihleri bu kadar köklü bir dönüşümden geçerken çeşitli sektörlerdeki dinamiklerin değişmemesi düşünülemez. Yapılan bir araştırmaya göre önümüzdeki 10 yılda atıştırmalık satışlarında 12 milyar dolar büyüklüğünde bir kayıp yaşanması olası. Bunun yanı sıra Amerika’daki restoranlarındaki meşhur “supersize” dönemi de kapanıyor. Onun yerine daha küçük ve daha ucuz porsiyonlara geçiliyor. Tüketiciler kalorisi yüksek ve işlenmiş ürünlerden uzaklaşıyorlar. Bu eğilim fast food’dan paketli gıdaya kadar birçok sektörde faaliyet gösteren şirketin marj yapısını etkileyecek bir dalgayı oluşturuyor. Örneğin küresel şeker fiyatları, talepteki zayıflamanın da etkisiyle son iki yılda yaklaşık yarı yarıya geriledi. Ancak GLP-1 ilaçlarının etkisi yalnızca iştah azaltmakla sınırlı kalmayacak gibi görünüyor. Çünkü temel işlevi beynin ödül sistemini regüle etmek. Bunun da yeme içme dışındaki alanlardaki istekleri, örneğin alkol, uyuşturucu ve hatta kumar bağımlılığını azaltabileceği konuşuluyor. Bireyin “sınırsız istekleri” üzerine kurulmuş olan kapitalist sistemin ve piyasa ekonomisinin bu değişimin nasıl yönetileceği ise şirketler için stratejik bir sorun olarak gündemde yer alıyor. Üstelik bu sorun şimdiden etkilerini gösteriyor. Talep düşüşünün en çarpıcı yansıması dondurma satışlarında görülüyor. Ayrıca alkollü içkilerin “benzeri görülmemiş” düzeyde stokta kalması bu değişimin ilk sinyallerinden biri olarak değerlendiriliyor. Coca-Cola, Pepsi Co, Mondelez International gibi sektör oyuncuları değişen tüketici tercihlerine göre ürün gamlarını yenilemek ve GLP-1 dönemindeki taleplere adapte olabilmek için devasa yatırımları gündemlerine aldılar bile. Kapitalist sistemin temel aktivitesi olan tüketim belki de on yıllar sonra ilk defa bu kadar köklü bir dönüşümden geçiyor. Gelip geçici olmadığı artık iyice ortaya çıkan GLP-1 devrimine ayak uydurabilen şirketlerin önümüzdeki dönemde ayakta kalabileceğini öngörmek zor değil. Bakalım en büyük özelliği değişen şartlara uyum sağlayabilmek olan piyasa ekonomisinin dinamikleri bu dalganın üzerinde sörf yapmak için hangi dönüşümlerden geçecek?