Biliyoruz ki; son çeyrek yüzyılda yetişen gençler, önümüzdeki 25 yılın siyasetinde, ekonomisinde, biliminde ve kültüründe söz sahibi olacak. Peki biz bu nesli nasıl yetiştiriyoruz? Bu sorunun yanıtı ne yalnızca umut dolu ne de tümüyle karanlık. Evet, potansiyel büyük ancak yozlaşma riski de bir o kadar ciddi.
Hasan Ali Yücel’in aydınlanmacı mirası
1940’lı yıllarda Milli Eğitim Bakanı Hasan Ali Yücel öncülüğünde atılan eğitim adımları, Türkiye’yi sadece kalkındırmak değil, dönüştürmek isteyen de bir zihniyetin ürünüydü. Onun “İyi Vatandaş, İyi İnsan” kitabı daha ortaokul yıllarımda beni çok etkiledi, hâlâ başucumda ve herkese tavsiye ediyorum.
Köy Enstitüleri kırsaldan bilim, sanat ve düşünceyle donanmış bireyler yetiştiriyordu. Hayatta olan mezunlarının kalitesi ortada; onların yetiştirdiği çocuklar da etkileyici bir birikime sahip.
Batı klasiklerinin Türkçeye kazandırılması, halka entelektüel kaynaklara erişim sağladı. Laik, çoğulcu, üretken ve özgürleştirici bir eğitim anlayışı egemen kılındı. Ancak bu devrim uzun ömürlü olamadı. 1946 sonrası siyasi dengelerin değişmesi, muhafazakâr refleksler, komünizm korkusu, ABD baskısı ve feodal yapılar bu süreci sekteye uğrattı. Yücel görevden alındı, kurumlar kapatıldı, reformlar durduruldu. Türkiye, o günden sonra bir daha aynı ölçekte bir zihinsel devrim girişiminde bulunmadı.
Türkiye’de umudu besleyen gençlik dinamikleri
Bugünün gençleri küresel düşünebiliyor, yerel değerlere de sahip çıkabiliyor. Kadın hakları, çevre, adalet, ifade özgürlüğü gibi evrensel temalara duyarlılar. Sadece eleştiren değil, çözüm sunan ve yeni yapılar kurmak isteyen bireylerden oluşuyorlar. Girişimcilik, yaratıcı ekonomi ve dijital teknolojilerde güçlü bir varlık gösteriyorlar.
Eğer doğru yönlendirilirlerse, bu kuşak Türkiye’ye sadece ekonomik değil, kültürel ve zihinsel bir sıçrama yaşatabilir. Ancak bu potansiyel ciddi yapısal sorunlarla kuşatılmış durumda. Eğitim sistemi hâlâ ezberci ve sınav odaklı; sorgulamayı değil, itaati öğretiyor. Beyin göçü kritik seviyede. En parlak gençler artık bu ülkeye değil, dış dünyaya odaklı. Gelecek kaygısı, toplumsal güvensizlik ve fırsat eşitsizliği gençliği bastırıyor. Siyasi karar mekanizmalarında gençlerin etkisi yok denecek kadar az. Tünelin ucunda ışık göremiyorlar. İşsizlik, yoksulluk ve ifade kısıtları birçok gencin enerjisini tüketiyor. Cevher elimizde, ama onu işleyebilecek bir sistem altyapısına hâlâ sahip değiliz.
Başarılı ülke modelleri ve Türkiye’nin kendine özgü yolu
Dünyanın eğitimde başarı sağlamış ülkeleri ilham verici örnekler sunuyor:
- Finlandiya, özgürlükçü müfredatı ve öğretmene verdiği değerle öne çıkıyor.
- Güney Kore, disiplinli sistemle kalkındı, şimdi yaratıcılığı artırmak için reform yapıyor.
- Singapur, eğitimle toplumsal kalkınmayı senkronize etti.
- Estonya, dijitalleşmeyi merkez alarak genç kuşağı geleceğe hazırlıyor.
Ancak bu modeller Türkiye’ye doğrudan kopyalanamaz. Çünkü bizim binlerce yıllık bir medeniyet mirasımız, bireysel öğrenmeye dayalı geleneksel yöntemlerimiz (medrese, usta-çırak, lonca), kadim ahlak sistemimiz ve merhamet-adalet merkezli toplum tasavvurumuz var.
Batı’nın verimliliğini, Doğu’nun hikmetini ve Anadolu’nun sezgisini harmanlayan yerli ama evrensel (ve de partiler üstü) bir eğitim modeli geliştirmemiz mümkün ve gereklidir. 2050’de refah içinde, özgürlükçü, yenilikçi ve etkili bir Türkiye istiyorsak, bu yolun taşları bugünden döşenmelidir. Eğitim sistemimizi özgürleştirici ve yaratıcı hale getirmeliyiz, liyakate dayalı adil bir fırsat yapısı kurmalıyız ve gençlere yalnızca söz hakkı değil, karar yetkisi vermeliyiz.
Aksi takdirde, geçmişin döngüsüne takılır, potansiyelimizi tüketiriz. Dünyanın başarılı örnekleri, bizim tarihsel tecrübemiz ve hâlâ içimizde yanan o aydınlanma arzusu aynı şeyi söylüyor: Kaliteli eğitim bir lüks değil, hayatta kalma meselesidir. Hasan Âli Yücel’in yarım kalan devrimini tamamlamadan ve bu ülkenin hem aklına hem ruhuna hitap eden özgün bir eğitim modeli kurmadan 2050’ye umutla ulaşamayız.
Geleceği tahmin etmenin en iyi yolu onu inşa etmektir. Ve bu inşa, bugün başlar, eğitimle büyür, gençlikle taçlanır.