8 Mart’ı kutlamak yetmez evin içini ve hayatın örgüsünü konuşmak gerekir

Her şeyden önce sadece kadınların değil herkesin 8 Mart Dünya Kadınlar Günü’nü kutlamak istiyorum. Zira bu gün sadece kadınlar için değil tüm insanlar için önemli. Kadınlar dünya üzerinde ve bu ülkede eşit haklara, eşit imkanlara ve belki de en önemlisi eşit “algıya” sahip olmadıkça 8 Mart’ı insanlık olarak kutlamamız gerekecek. Sonda söyleyeceğimi başta söyleyeyim: Türkiye, toplumsal cinsiyet başlığında -hangi zaman çerçevesinden bakarsanız bakın- önemli ilerlemeler kaydetmiş bir ülke. Bunu KONDA Barometresi ve Hayat Tarzları verileriyle defalarca görüyoruz. Ama aynı veriler bize şunu da söylüyor: Refah toplumlarıyla aramızdaki mesafe hâlâ büyük; “iyileştik” demek, “tamamladık” anlamına gelmiyor. Tabii ki özgür ruhlu bir kadın olarak paraşütle atlayıp ilk düşeceğin ülkeyi seçecekseniz, Türkiye muhtemelen ilk tercih olmaz. Çünkü sorun yalnızca yasalar ve kurumlar değil; gündelik hayatın kılcal damarlarına sinmiş alışkanlıklar, roller ve beklentiler. Ve bu beklentiler en çıplak hâliyle evin içinde görünür oluyor. Evin içinde eşitlik Toplumsal cinsiyet tartışmalarını çoğu zaman “iş hayatı” üzerinden kuruyoruz. Oysa eşitsizliğin en ölçülebilir, en somut yüzü ev içi emek.. Ev temizliği konusunda tablo çok net: Erkeklerin önemli bir kısmı “Hiçbir zaman temizlik yapmam” derken, kadınlarda bu cevap çok daha düşük seviyede kalıyor; üstelik yaş yükseldikçe erkeklerin “hiç yapmam” oranı daha da artıyor. Zaman kullanımında eşitsizlik daha da çarpıcı: Ev kadınlarında günlük ev işi ortalaması yaklaşık beş saat. Çalışan kadınlarda bu ortalama bir buçuk - iki saat bandına düşüyor; yani ücretli iş yükü eklense bile ev içi iş bitmiyor. Çalışan erkeklerde ise ev işi için ayrılan süre 15 dakika gibi bir düzeye sıkışıyor. Yemek meselesi ev içi rol dağılımının “kültürel özeti” gibi. Erkeklerin yüzde 34’ü “Hiçbir zaman evde yemek yapmam” derken, “Her zaman yaparım” diyen erkek oranı yüzde 7. Buna karşılık “Her zaman yaparım” diyen kadınların oranı yüzde 51. Yani “Yemeği kim yapar?” sorusu hâlâ bir beceri meselesi değil; bir kimlik ve rol meselesi. Buradaki kritik soru şu: Biz eşitliği yalnızca “kadınların çalışması” olarak anlıyorsak eksik anlıyoruz. Çünkü kadınların işgücüne daha fazla katılması, ev içi emeğin adil dağılmadığı bir düzende “çifte mesaiye” dönüşüyor. Ve bu dönüşüm, hayat memnuniyetinden çocuk bakımına hatta doğurganlık kararlarına kadar birçok alanı etkiliyor. İlerlemenin fotoğrafı Ocak 2025 Barometresi’ndeki çerçeve, değişimi net gösteriyor: 2010’da yetişkin nüfusta çalışan oranı yüzde 39 iken 2024’te yüzde 44’e yükselmiş. Üstelik toplam artışın ana kaynağı kadınlar: Erkeklerde çalışan oranı uzun yıllar yüzde 31 - 32 bandında seyrederken kadınlarda çalışan oranı yüzde 7’den yüzde 12’ye çıkıyor. Diğer taraftan bakarsak daha iyi bir haber var gibi gözüküyor. Kadınların istihdam oranı 15 yılda yüzde 14’ten yüzde 35’e çıkmış durumda. Bu, toplumun çok geniş bir kesiminde kadınların ücretli emekle daha sık temas ettiği anlamına geliyor. Ama “istihdam artıyor” demek, “eşitlik geliyor” demek değil. Çünkü kadınların çalışma hayatına girişi, evin içindeki düzen değişmiyorsa “yük paylaşımı” değil “yük birikimi” yaratabiliyor. Ayrıca çalışmayan kadın kitlesi de devasa ve tek tip değil: Çalışmayan ama iş arayanlar, eğitimde olanlar, bakım yükü nedeniyle evde kalanlar, sağlık/yaş nedeniyle çekilenler… Her birinin bariyeri farklı. Sorunu tek bir düğmeye basarak çözemiyoruz. Eşitsizliğin görünmeyen aynası Toplumsal cinsiyet eşitliğini konuşurken sık sık “işe giriş” anına takılıyoruz. Oysa eşitsizliği daha çıplak gösteren bir başka alan da aile ve yalnızlık rejimi: Dul kalınca ne oluyor? KONDA verilerinin işaret ettiği güçlü bir gerçek var: Dul kalan kadınların önemli bir bölümü yeniden evlenmeden hayatını sürdürmeyi tercih ediyor ya da buna yöneliyor. Dul erkeklerde ise yeniden evlilik daha yaygın hatta erkeklerin bir kısmı “evlenmek zorundayım” duygusunu daha güçlü hissediyor. Bu yalnızca romantik tercih meselesi değil gündelik hayatın organizasyonu, bakım emeği, aile baskısı ve “Erkek tek başına yapamaz” varsayımıyla ilgili. Kadınlar açısından ise tablo farklı bir baskı üretiyor: Dul kadın, bir yandan “tek başına ayakta durabilen” bir figür gibi görünse de, aslında çoğu zaman daha büyük sosyal denetime, daha fazla ekonomik kırılganlığa ve daha ağır bakım sorumluluğuna maruz kalabiliyor. Yani dul kalınca erkek “yeniden düzen kurma” baskısıyla evliliğe daha hızlı yönelebilirken kadın “Yeniden evlenirsem ne derler?” sorusuyla daha fazla baş başa kalabiliyor. Bu tablonun hikayeleşmiş halini Nur Sürer’in muhteşem bir performans sergilediği ‘Mukadderat’ filminde de idrak etmenizi tavsiye ederim. Bu tablonun bize söylediği şey şu: Eşitlik, yalnızca “kadın çalışsın” meselesi değildir. Eşitlik, erkeklerin evin ve hayatın organizasyonunda gerçek bir paydaş olabilmesi, kadınların ise yalnız kalsa bile sosyal/ekonomik olarak korunabildiği bir düzenin kurulmasıdır. 8 Mart’ı yalnızca iyi dileklerle geçiştirdiğimizde, gerçekliğin en sert tarafını ıskalıyoruz: Eşitsizlik çoğu zaman kötü niyetten değil eski düzenin otomatik algısından besleniyor. Bu otomatiği bozmanın yolu da yalnızca kadınların daha çok çalışması değil erkeklerin evin içine daha çok girmesi, görünmez emeği paylaşması ve “yardım etmek” dilini bırakıp “sorumluluk almak” diline geçmesi. Türkiye’nin başarı hikayeleri var, inkar edemeyiz. Ama bir ülkenin modernleşmesi sadece sokakta, okulda, işte ölçülmüyor. Asıl sınav, akşam eve gelince başlıyor: O evde yemek kimden soruluyor? Temizlik kimden bekleniyor? Çocuk bakımı kimin “doğal görevi” sayılıyor? Dul kalınca kim “hayatını tek başına kurabilir” kabul ediliyor, kim “evlenmek zorunda” hissediyor? 8 Mart’ı gerçekten “insanlık günü” yapacak olan şey, bu sorulara verdiğimiz cevapları değiştirebilmek. Çünkü eşitlik, en çok da evin içinde başlıyor, sonra işte büyüyor, en sonunda insanın hayatı tek başına da sürdürebilme hakkına dönüşüyor. Ve biz o noktaya gelene kadar 8 Mart’ı hep birlikte kutlamaya devam edeceğiz.