Bir yapay zeka girişimi olan Manus, Çin’in Wuhan şehrinde, yapay zekaya duydukları takıntı ve küresel bir girişim kurma ortak hedefiyle bir araya gelen üç mühendis tarafından kuruldu. Başından itibaren Çin’in ötesini hedefliyorlardı. Büyük çıkışlarını geçen yıl mart ayında yaptılar. Manus, kendi başına görevleri yerine getirebilen bir yapay zeka ajanıyla Silikon Vadisi yatırımcılarının dikkatini çekmişti. Yılın sonuna gelindiğinde Meta, Manus’u satın almayı kabul etti. Bu durum, Çin’in kalabalık ve sıkı şekilde düzenlenen pazarından temiz bir çıkış ve küresel sahneye açılan bir yol gibi görünüyordu. Ancak pazartesi günü Çin hükümeti devreye girerek 2 milyar dolarlık anlaşmanın iptal edilmesini talep etti.
ABD'li yatırımcılar Çin'den kaçınıyor
On yıl önce Silikon Vadisi yatırımcıları Çinli girişimlere yatırım yapmak için yarışıyordu. Bugün ise bunu yapan çok az kişi kaldı. Meta’nın Manus’u satın alması gibi anlaşmalar, Çin’in teknoloji sektörünün Amerikan sermayesinden uzaklaşmasıyla zaten nadir hale geldi. Pekin’in müdahalesi bu ayrımı daha da keskinleştiriyor. Yatırımcılar ve kurucular, bu adımın parçalanan bir ekosistemi yansıttığını söylüyor. Çinli girişimler artık yerel pazara yönelik ürünler geliştirip yurt içinde finansman sağlarken, ABD’li yatırımcılar bu tür yatırımların getirdiği incelemelerden kaçınıyor.
San Francisco merkezli girişim sermayesi şirketi Kyber Knight’ın yatırımcısı Linus Liang, “Eskiden kazananı büyük kurucular ve serbest piyasalar belirlerdi ancak giderek dış güçler son sözü söyleyebilir hale geliyor” dedi. Liang, firmalarının riskler ve karmaşıklık nedeniyle sınır ötesi yatırımlar konusunda zaten temkinli olduğunu söyledi. Ancak Manus olayı, yapay zeka ürünleri ve yeteneklerinin artık “stratejik ulusal varlıklar” gibi görüldüğünü ortaya koyduğunu belirtti.
Toplam işlem değeri 7,8 milyar dolara geriledi
Bu durum zaten zayıf olan piyasayı daha da soğuttu. Özel yatırımları takip eden PitchBook’a göre Çinli şirketler ile yabancı yatırımcılar arasındaki anlaşmalar 2021’den bu yana keskin biçimde azaldı. 2024’te anlaşma sayısı 2021 zirvesine göre yüzde 73 düşerken, toplam işlem değeri 54 milyar dolardan 7,8 milyar dolara geriledi. Ancak durum her zaman böyle değildi. 2010’larda Amerikan yatırım firmaları, Silikon Vadisi tarzı büyümeden etkilenerek ve Washington’daki yetkililrein teşvikiyle Çin’e akın etti. Goldman Sachs ve Fidelity, e-ticaret devi Alibaba’nın erken yatırımcıları arasındaydı. Tiger Global ve Coatue Management, “Çin’in Uber’i” olarak bilinen Didi Chuxing’e erken yatırım yaptı. General Atlantic ve Sequoia Capital ise TikTok’un ana şirketi ByteDance’i destekledi. Ancak 2016’ya gelindiğinde döndemin ABD Başkanı Barrack Obama yönetimindeki yetkililer haksız rekabet ve devlet müdahalesi konusunda endişelerini dile getirmeye başlamıştı.
Gerilim, 2020’de TikTok’u yasaklamaya çalışan Donald Trump döneminde tırmandı. Birkaç yıl sonra Kongre’nin, askeri bağlantıları olan Çinli şirketlere yapılan ABD girişim sermayesi yatırımlarını incelemesiyle ilişkiler daha da kötüleşti. ABD'nin eski başkanı Joe Biden, yapay zeka dahil bazı Çin teknolojilerine ABD yatırımlarını yasaklayan bir başkanlık kararnamesi yayımladı.
O zamandan bu yana birçok firma geri çekildi. Çin’de büyük varlığı olan Sequoia ve GGV Capital gibi bazı firmalar Çin fonlarını ayrı şirketlere böldü. GGV, ABD işini Notable Capital olarak yeniden adlandırırken Asya işini Granite Asia olarak markalaştırdı. Sequoia ise Çin birimini ayırarak HSG adıyla yeniden yapılandırdı.
Çoğu Çin'de kalmayı tercih ediyor
Çinli kurucular artık yatırımcılarının yapısını en baştan düşünmek zorunda. Aşırı Çin finansmanı, yasal incelemelerden çekinen Amerikan yatırımcıları uzaklaştırabilirken, küresel genişleme de TikTok ve hızlı moda perakendecisi Shein gibi şirketlerin karşılaştığı türden istenmeyen ilgiyi çekebilir. Her ikisi de merkezlerini Singapur’a taşımış olsa da Çin bağlantısı algısını ortadan kaldıramadı. ABD ve Çin’de büyük teknoloji şirketlerinde çalışmış ve ABD dışında yurt dışından yatırım toplamış bir Çinli yapay zeka girişimi kurucusu, bir şirketin Çin’den bağımsız olduğunu Silikon Vadisi yatırımcılarına anlatmanın çok fazla çaba gerektirdiğini söyledi. İsminin açıklanmasını istemeyen girişimci, bunun çabaya değmediğini belirtti. Ona göre çoğu kurucu Çin’de kalmayı ve yerel finansman bulmayı tercih ediyor.
Bazıları ise Güneydoğu Asya, Orta Doğu ve Avustralya’daki yatırımcılara yöneliyor. Silikon Vadisi girişim sermayesi firmaları OpenAI ve Anthropic gibi şirketleri destekleyebilirken, kendi ülkelerinde daha az umut vadeden yapay zeka girişimi bulunan diğer bölgelerdeki yatırımcılar Çin’e ilgi göstermeye devam ediyor. Manus bu iki dünyayı birleştirmeye çalıştı. Çinli mühendisler tarafından kurulan ve Çinli bir ana şirkete sahip olan girişim, yurt dışında kurulmuş ve Çin’de yabancı sahipli bir yapı olarak organize edilmişti; Pekin ve Wuhan’da ofisleri vardı.
Silikon Vadisi bunu fark etti. Girişim sermayesi firması Benchmark, Mart 2025’te 75 milyon dolarlık yatırım turuna liderlik etti ve ortağı Chetan Puttagunta, kurucular şirketi Singapur’a taşırken yönetim kuruluna katıldı. Aralık ayına gelindiğinde Manus, yıllık tekrarlayan gelirinin 100 milyon doları aştığını açıkladı.
Meta’nın Manus’u satın alması, birçok kişi tarafından Çinli girişimler için yeni bir model olarak görülmüştü. Artık durum böyle değil. Kaliforniya Menlo Park merkezli girişim sermayesi şirketi Keymaker VC’den yatırımcı Homan Yuen, bu adımın Çinli şirketlerin ABD’den fon toplamak ve büyümek için Singapur’a taşınma sürecini yavaşlatacağını söyledi. Zamanla bunun Çin’in teknoloji ekosistemini güçlendirebileceğini de ekledi. “Satılmaya ya da satın alınmaya çalışmak yerine kendileri için üretmeye devam edecekler” dedi.
Manus anlaşması nasıl iptal olacak?
Çin belirli hassas ve ileri teknolojilerin ihracatı için onay gerektiriyor. Artık yetkililerin yapay zeka ürünlerini de bu kapsama dahil ettiği açık. Satın almanın nasıl iptal edileceği ise belirsizliğini koruyor. Meta aralık sonunda Manus için ödeme yaptıktan sonra fonlar takip eden haftalarda Manus hissedarlarına aktarıldı. İşleme aşina bir kaynağa göre Benchmark dahil girişim sermayesi yatırımcıları, elde edilen gelirleri kendi yatırımcılarına dağıttı. Paranın geri alınmasının zor, hatta imkansız olabileceği belirtiliyor. Meta, aylar boyunca Manus’un teknolojisine ve mühendislerine erişim sağladı ve iki ekibi “derin şekilde entegre” olarak tanımladı.
Meta pazartesi günü yaptığı açıklamada işlemin yürürlükteki yasalara uygun olduğunu ve “uygun bir çözüm” beklediğini söyledi. Şirket daha fazla yorum yapmayı reddetti. New York’taki Pierson Ferdinand hukuk firmasından avukat Benjamin Qiu, olası bir çözüm yolu sundu. Buna göre Meta, Manus’un çoğunluk hissesini Pekin tarafından onaylanmış yatırımcılara satabilir ve bunun yerine Manus’un teknolojisini lisanslamak için ödeme yapabilir. Bu model, Amerikan yatırımcıların TikTok’un ABD operasyonlarını ByteDance’ten lisansladığı yapıya benziyor. Ancak sonuç ne olursa olsun Çin hükümetinin mesajı net: Üst düzey yetenek ve teknolojinin ülke dışına çıkmasını engellemek istiyor.