Bir ülkenin dünyadaki etkisi yalnızca gayrisafi millî hasılasıyla, ihracatıyla, askerî gücüyle ya da teknolojik kapasitesiyle ölçülmez.
Bazen bir roman, bir film ya da bir piyano resitali, yıllarca süren diplomatik girişimlerden daha kalıcı iz bırakabilir.
Joseph Nye’nin literatüre kazandırdığı “yumuşak güç” kavramı tam da bunu anlatır: Bir ülkenin başkalarını zorlayarak değil, kendisine hayran bırakarak etkileme kapasitesi.
İtalya denince opera, Fransa denince empresyonistler ve gastronomi, Avusturya denince Mozart, Japonya denince Zen estetiği akla gelir.
Peki Türkiye?
Elbette büyük bir tarihimiz, zengin bir mutfağımız, eşsiz arkeolojik mirasımız ve doğal güzelliklerimiz var. Ama dünyaya seslenen güçlü kültür markalarımız da bulunuyor.
Yaşar Kemal, Nâzım Hikmet, Orhan Pamuk, Ara Güler…
Ve kuşkusuz Fazıl Say.
Onu yalnızca “dünyaca ünlü bir piyanist” olarak tanımlamak eksik kalır. Fazıl Say, olağanüstü bir yorumcu ve besteci olmanın ötesinde, Türkiye’nin en güçlü kültür markalarından ve en etkili gönüllü kültür elçilerinden biridir.
Dünyanın neresine giderse gitsin yalnızca kendi adını değil, Türkiye’nin kültürel hafızasını, müzik geleneğini ve yaratıcı ruhunu da temsil ediyor.
Geçtiğimiz günlerde eşi Aslıhan Say ve değerli müzisyen arkadaşlarıyla birlikte Çeşme’de verdiği caz konserini dinlerken bunları düşündüm.
Konserden birkaç gün önce tesadüfen karşılaştığımızda, yıllar önce Fransa’nın tarihî Uzès kentinde yaşadığım bir anıyı kendisiyle paylaştım.
Şatonun sahibi, Fazıl Say’ın tarihî salonda verdiği konserden öylesine etkilenmişti ki kendisini ikinci kez davet etmişti. Bana bunu büyük bir hayranlıkla anlatmıştı.
Sanatta belki de en büyük ödül budur:
Tekrar davet edilmek.
Çünkü alkış bir gecelik olabilir. Yeniden çağrılmak ise kalıcı bir iz bıraktığınızın en güçlü göstergesidir.
Mozart’ı çalıyor, Anadolu’yu anlatıyor
Fazıl Say’ın farkı yalnızca Mozart’ı, Beethoven’ı ya da Chopin’i olağanüstü yorumlamasında değildir.
Onu benzersiz kılan, çağdaş klasik müzik repertuvarına kalıcı eserler kazandıran yaşayan besteciler arasında yer almasıdır.
Bestelerinde Anadolu’nun ritmini, Mezopotamya’nın hüznünü, Karadeniz’in sertliğini, İstanbul’un kaotik enerjisini ve insan ruhunun evrensel duygularını klasik müziğin diliyle buluşturuyor.
İstanbul Senfonisi, Nâzım Oratoryosu, Mezopotamya Senfonisi, İpek Yolu Konçertosu, Hermias – Yunus Sırtındaki Çocuk, Kumru Ballad, Su, Troy Sonatı ve özellikle Kara Toprak, yalnızca müzikal eserler değildir.
Bunlar Türkiye’nin kültürel hafızasının evrensel bir dile çevrilmiş hâlidir.
Âşık Veysel’in ölümsüz eseri Kara Toprak’ı piyano için yeniden yorumlaması, Anadolu’nun sesini dünyanın en prestijli salonlarına taşıyan güçlü bir kültürel köprü olmuştur.
Bir Anadolu türküsü Carnegie Hall’da, Concertgebouw’da ya da Musikverein’da alkışlanıyorsa, bu yalnızca müzik değildir.
Bu, kültürel diplomasidir.
Dünyanın en büyük sahnelerinde bir Türk
Fazıl Say, klasik müzik dünyasının en saygın salonlarında düzenli konser veren çok az sayıdaki Türk sanatçıdan biridir.
Carnegie Hall, Concertgebouw, Musikverein, Berlin Filarmoni, Théâtre des Champs-Élysées, Barbican Centre, Suntory Hall, Tonhalle ve Salzburg Festivali bunlardan yalnızca bazılarıdır.
New York Filarmoni, İsrail Filarmoni, BBC Philharmonic, NHK Symphony, Münih Filarmoni ve Viyana Senfoni gibi büyük orkestralarla sahne aldı.
Kurt Masur, Zubin Mehta, Esa-Pekka Salonen, Yuri Temirkanov ve Christoph Eschenbach gibi klasik müziğin önde gelen şefleriyle çalıştı.
Böyle bir kariyer tesadüfen oluşmaz.
Bu, onlarca yıllık disiplinin, tutkunun ve mükemmellik arayışının sonucudur.
Ancak bu tür sanatçılar yalnızca kendi yeteneklerine, kişisel enerjilerine ve bireysel mücadelelerine bırakılamaz.
Bireysel çaba bir yere kadar yeter.
Büyük sanatçıların arkasında güçlü kurumlar, orkestralar, festivaller, vakıflar, kültür fonları, profesyonel temsil ağları, özel sektör ve devlet desteği bulunmalıdır.
Sanatçının parlaması yetmez. O ışığın korunması, büyütülmesi ve yeni kuşaklara aktarılması gerekir.
Bir kültür markası nasıl oluşur?
İş dünyasında marka; güven, kalite, süreklilik ve itibarın birleşimidir.
Sanat dünyasında da kural değişmez.
Bugün Fazıl Say yalnızca bir isim değildir.
Bir markadır.
Adının bir konser afişinde yer alması bilet satışlarını etkiler. Bir festivale katılması, etkinliğin uluslararası görünürlüğünü artırır. İnsanlar yalnızca bir konser dinlemeye değil, benzersiz bir deneyim yaşamaya gelir.
Marka olmak reklam kampanyalarıyla değil, yıllar boyunca inşa edilen güvenle mümkündür.
Ancak marka değerinin korunması da en az oluşturulması kadar önemlidir. Uluslararası iletişim, eserlerin arşivlenmesi, dijital yayıncılık, genç sanatçıların yetiştirilmesi ve dünya kültür kurumlarıyla sürdürülebilir iş birlikleri gerekir.
Fazıl Say markası yalnızca bir kişinin kariyeri olarak görülmemelidir.
O, Türkiye’nin kültürel sermayesinin önemli bir parçasıdır.
Türkiye için büyük ders
Türkiye neden Fazıl Say gibi isimleri ulusal kültür ve ülke markası stratejisinin merkezine yerleştiremiyor?
Biz sanatçılarımızı çoğu zaman günlük siyasi tartışmaların içine hapsediyoruz. Oysa dünya onlara bambaşka gözle bakıyor.
Paris’te insanlar Fazıl Say’ın siyasi görüşünü değil, nasıl piyano çaldığını konuşuyor. Berlin’de kimse sosyal medya polemiklerini merak etmiyor. Tokyo’da dinleyici yalnızca müziği dinliyor.
Bugün Güney Kore kültürünü K-pop ile, İtalya operayla, İngiltere Shakespeare ve BBC ile, ABD Hollywood ve cazla dünyaya taşıyor.
Bu başarılar yalnızca bireysel yeteneklere dayanmıyor. Devlet, özel sektör, vakıflar, üniversiteler ve kültür kurumları uzun vadeli bir ekosistem kuruyor.
Türkiye’nin de yapması gereken budur:
Sanatı kontrol etmek değil, önünü açmak.
Sanatçıyı kendisine benzetmek değil, özgünlüğünü korumak.
Geçici ödüller vermek değil, sürdürülebilir üretim ortamı yaratmak.
Çünkü kültür yalnızca sanat politikası değildir.
Ekonomidir, turizmdir, yatırımdır, itibardır ve diplomasidir.
Üç mesaj
Fazıl Say’ın hikâyesi bize üç önemli mesaj veriyor.
- Evrensel olmak için önce kendiniz olmalısınız.
- Mükemmellik tesadüf değildir.
- Ve tek bir insan, resmî bir unvan taşımadan da ülkesinin en güçlü kültür elçisi olabilir.
Küresel rekabet çağında ülkeler yalnızca daha fazla ihracat yaparak ya da yatırım çekerek öne çıkamaz. Aynı zamanda hayranlık uyandırmaları gerekir.
Hayranlık ise tanklarla değil sanatla, gümrük tarifeleriyle değil kültürle, propagandayla değil yetenekle oluşur.
Fazıl Say yalnızca dünyanın alkışladığı büyük bir piyanist ve besteci değildir. Türkiye’nin en etkili ve en kalıcı kültür elçilerinden biridir.
O kendi sesini buldu.
Şimdi mesele, Türkiye’nin o sesi yalnızca alkışlamakla yetinmeyip kurumsal olarak desteklemesi, koruması ve dünyaya çok daha güçlü biçimde duyurmasıdır.
Çünkü büyük sanatçılar bir ülkenin talihidir. Onlara sahip çıkmak ise o ülkenin sorumluluğudur.