KJ Muldoon Ağustos 2024’te doğduktan kısa bir süre sonra halsizdi ve yemek yemiyordu. Endişeli doktorları, amonyak seviyelerinin korkutucu derecede yüksek olduğunu fark etti. Yapılan ileri testler, bebeğin nadir görülen bir metabolik bozukluğa sahip olduğunu gösterdi. Crispr öncüsü Jennifer Doudna’nın Innovative Genomics Institute’undan araştırmacılar ile Children’s Hospital of Philadelphia ve Penn Medicine doktorlarından oluşan bir ekip, Crispr tabanlı gen düzenleme kullanarak bebek KJ’nin DNA’sını düzeltmek için kişiselleştirilmiş bir tedavi geliştirmek üzere hızla çalışmaya başladı. Sadece altı ay içinde tedaviyi tasarladılar, ABD Gıda ve İlaç Dairesi’nden (FDA) yıldırım hızında onay aldılar ve üretimini gerçekleştirdiler. Bebek KJ ilk infüzyonunu 25 Şubat 2025’te aldı ve bugün sağlıklı bir buçuk yaşında. Bu gelişme, Doudna’nın on yıldan fazla süre önce öncülük ettiği görece yeni gen düzenleme alanı için belki de şimdiye kadarki en önemli dönüm noktasıydı. Ancak Doudna bile doktor ve bilim insanlarından oluşan ekibin hayat kurtaran tedaviyi bu kadar hızlı geliştirebilmesine şaşırdı.
Forbes’a konuşan 61 yaşındaki Doudna, “Yani, hayretler içindeyim. Teknolojiyi çok iyi biliyorum ama yine de şaşkınım” dedi. Doudna’nın teknolojiyi bildiğini söylemek hafif kalır. Onun araştırmaları, Crispr’ı programlanabilir moleküler makaslar olarak kullanarak genetik kodu kesip biçmeye dayanan gen düzenlemenin bilimsel temelini attı. Fransız biyokimyacı Emmanuelle Charpentier ile birlikte Crispr üzerindeki çalışmaları nedeniyle 2020 Nobel Kimya Ödülü’nü kazandı. University of California, Berkeley’deki laboratuvarı, Crispr bağlantılı şirketler kuran öğrenciler için adeta bir kuluçka merkezi haline geldi.
Kurumun yıllık bütçesi 40 milyon dolar
2015’te, sağlık, tarım ve hatta iklim alanlarında Crispr uygulamaları geliştirmek üzere UC Berkeley, UCSF ve UC Davis arasında ortak bir girişim olan IGI’yi kurdu. Büyük ölçüde Li Ka Shing Foundation ve Chan Zuckerberg Initiative gibi hayırseverler tarafından finanse edilen kurumun yıllık bütçesi yaklaşık 40 milyon dolar. Bugüne kadar Doudna ve Enstitü, toplam değeri yaklaşık 9 milyar dolar olan ve 2.500’den fazla kişiyi istihdam eden 31 şirketin kurulmasına yardımcı oldu. Bunların yedisinin kurucu ortakları arasında kendisi de yer alıyor.
Bu başarıları nedeniyle Forbes, Doudna’yı Amerika’nın En Büyük 250 İnovasyon Lideri listesine dahil etti. IGI’nin bilimsel direktörü ve UC Berkeley’de moleküler terapötik profesörü olan Fyodor Urnov, “Jennifer her zaman sakin ve odaklıdır; sonra doğru an geldiğinde Deniz Kuvvetleri Özel Harekatçısı Jennifer ortaya çıkar ve ‘Arkadaşlar, görev bu ve doğru görev bu ve bunu böyle yapacağız’ der” ifadelerini kullandı. Şimdiye kadar Crispr’ı ticarileştirmek gerçekten ama gerçekten zor oldu. Crispr şirketleri bilimsel aksaklıklar, işten çıkarmalar ve sert hisse düşüşleri yaşadı.
Yüzde 91 değer kaybetti
Doudna’nın laboratuvarından çıkan ilk girişim olan Caribou Biosciences, 2011’de kuruldu, on yıl sonra büyük umutlarla halka açıldı ve o zamandan bu yana hisseleri yüzde 91 değer kaybetti; piyasa değeri yaklaşık 150 milyon dolar seviyesinde. Doudna’nın bilimsel kurucuları arasında yer aldığı Editas Medicine, Aralık 2024’te personelinin yüzde 65’ini işten çıkardı ve orak hücre hastalığına yönelik başlıca gen düzenleme programını askıya aldı. MIT çıkışlı Tome Biosciences ise 200 milyon dolardan fazla yatırım toplamasına rağmen 2024’te çalışanlarının neredeyse tamamını işten çıkardı ve faaliyetlerini durdurdu. Zorlukların bir kısmı, Crispr etrafındaki yoğun beklentilerin yarattığı ters etkilerden kaynaklandı. Doudna’nın laboratuvarından 2017’de çıkan Mammoth Biosciences’ın kurucu ortağı ve baş bilim sorumlusu Janice Chen, “Crispr 2018’in yapay zekasıydı. Jennifer bizi abartı döngüsü konusunda uyarmıştı. Beklentiler çok büyük. Sonra işler daha uzun sürüyor ve daha pahalıya mal oluyor" dedi.
ABD’de gen düzenleme şirketlerine yapılan risk sermayesi yatırımları 2016’da 2,4 milyar dolardan 2021’de 12,2 milyar dolara yükseldi. Ancak PitchBook verilerine göre geçen yıl bu rakam 5,2 milyar dolara geriledi. Ayrıca, Doudna’nın çalışmalarına yakın tarihte yayın yapan Broad Institute bilim insanları ile Kaliforniya Üniversitesi arasında Crispr’ın erken keşiflerine ilişkin yıllardır süren bir patent anlaşmazlığı da bulunuyor. Doudna, hala tamamen çözülmemiş olan bu anlaşmazlığın şu an yaptığı çalışmalara “sıfır” etkisi olduğunu söylüyor.
Büyük ilaç şirketlerinin de dikkatini çekti
Yine de bebek KJ vakasının gösterdiği gibi teknolojinin dramatik bir etki yaratma potansiyeli sürüyor. 2023’ün sonlarında FDA, orak hücre hastalığı için Vertex Pharmaceuticals ile CRISPR Therapeutics ortaklığından çıkan ve hasta başına 2,2 milyon dolar liste fiyatına sahip ilk Crispr tabanlı tedaviyi onayladı. Büyük ilaç şirketleri de dikkat kesilmeye başladı. Geçen yaz Eli Lilly, kardiyovasküler hastalıklar için gen düzenleme ilaçları geliştiren Verve Therapeutics’i 1,3 milyar dolara satın aldı. Doudna’nın ekosistemindeki şirketlerden hiçbiri henüz FDA onayını alıp ilacı piyasaya sürmemiş olsa da Mammoth, 2024’te biyoteknoloji devi Regeneron ile 100 milyon doları peşin olmak üzere (hisse yatırımı dahil) bir anlaşma imzaladı. Mammoth’un son değerlemesi 1,4 milyar dolardı.
Doudna’nın bir sonraki hedefi, Crispr’ın potansiyelinin nihayet karşılığını bulmasını sağlamak. “Bunun sadece birkaç kişiyi etkileyen akademik bir merak konusu olmasını istemiyorum; çoğunlukla gerçek dünyayla kesişmeyen bir alan olmasını istemiyorum” dedi. Planının merkezinde IGI var: Doudna, gelecek 10 yıl boyunca yıllık 100 milyon dolarlık bir bütçeyi desteklemek üzere enstitü için 1 milyar dolar toplamayı planlıyor; böylece yeni nesil bilim insanlarını yetiştirecek bir yapı kurmayı hedefliyor. Bu finansmanla kişiselleştirilmiş gen düzenlemeyi daha yaygın bir tedavi haline getirmeyi, kanser gibi yaygın hastalıklar için Crispr tabanlı terapiler geliştirmeyi ve tarım ile çevrede maliyet etkin uygulamalar bulmayı umuyor. Doudna, “En büyük etik kaygım aslında erişim ve eşitsizlik. Yaptığımız çalışmaların sonunda sadece birkaç varlıklı kişiye değil, herkese fayda sağlamasını gerçekten istiyoruz" dedi.
FDA şimdi bu tür tedavileri değerlendirmek için yeni bir yöntemi tartışıyor. Kasım ayında FDA Komiseri Marty Makary ile kurumun baş tıbbi ve bilimsel sorumlusu Vinay Prasad, ilaç şirketlerinin onay alması için yeni bir yol öneren bir makale yayımladı. Bu yaklaşım, küçük bir deneme sürecinden geçtikten sonra aynı genin farklı mutasyonlarına yönelik gen düzenleme tedavilerinin uyarlanmasına olanak tanıyabilir.