ABD'li psikiyatrist ve nörolog Karl Deisseroth ile Alman meslektaşları Peter Hegemann ve Georg Nagel, bilim dünyasının en prestijli ödüllerinden birine layık görüldü. Karolinska Enstitüsü Nobel Meclisi, 2026 Nobel Tıp Ödülü'nün optogenetik alanındaki çalışmaları nedeniyle bu üç isme verildiğini duyurdu.
Beynin duyguları, davranışları ve bedensel işlevleri nasıl yönettiği uzun zamandır sırrını koruyordu. Bilim insanları 20. yüzyılda beynin işlevlerini araştırmaya başlasa da kullanılan yöntemler nedensel ilişkileri kanıtlamakta yetersiz kalıyordu. Yeni buluş, beyin haritasındaki soru işaretlerini ve bilinmeyenleri büyük ölçüde ortadan kaldırdı.
Nobel Tıp Komitesi Başkanı Per Svenningsson yöntemin önemine dikkat çekti. Svenningsson, “Optogenetik, bir zamanlar sadece hayalini kurabileceğimiz bir şekilde beynin haritasını çıkarma fırsatları sunuyor.” dedi.
Işıkla kontrol edilen sinir hücreleri
Devrim niteliğindeki bu süreç Peter Hegemann'ın merakıyla başladı. Hegemann, tek hücreli bir algin ışık kaynağına nasıl yüzebildiğini araştırmaya koyuldu. Hegemann ve Georg Nagel, 2000'li yılların başında bu algin hücresinde "kanalrodopsin" adlı benzersiz bir protein keşfetti.
Hücre mavi ışıkla aydınlatıldığında proteinin içinde bir kanal açılıyor ve içeriye dolan yüklü iyonlar elektrik sinyali yaratıyordu. Karl Deisseroth, 2005 yılında bu proteini farelerden alınan sinir hücrelerine genetik olarak yerleştirmeyi başardı. Deisseroth iki yıl sonra bu ışık kontrollü anahtarı canlı farelerin beyinlerinde de çalıştırdı.
Optogenetik olarak adlandırılan bu yöntem dünya çapında hızla yayıldı. Araştırmacılar yeni teknikle Parkinson ve epilepsi gibi nörolojik ve psikiyatrik hastalıklarla ilgili sinir devrelerini ortaya çıkarmayı başardı. Günümüzde bu yöntem, görme engelli kişilerin görme yetisini geri kazandırma denemelerinde bile kullanılıyor.
Nobel Meclisi yöntemin beyin yapısına etkilerini vurguladı. Meclis, "Optogenetik, beyin hakkındaki anlayışımızı temelden değiştirdi. Her gün yeni keşifler getirerek insanlığın en büyük gizemlerinden birini, inanılmaz beynimizin nasıl çalıştığını çözmeye yardımcı oluyor." değerlendirmesini yaptı.
Ödül miktarı 1,2 milyon dolar
Geçtiğimiz yıl tıp ödülü, bağışıklık sisteminin nasıl kontrol altında tutulduğuna dair araştırmalarıyla ABD'li Mary Brunkow, Fred Ramsdell ve Japon Shimon Sakaguchi'ye verilmişti.
Bu yılın kazananları ise ödüllerini 10 Aralık'ta Stockholm'de düzenlenecek resmi törenle İsveç Kralı Carl XVI Gustaf'ın elinden alacak. Ödül; bir diploma, altın madalya ve üç bilim insanı arasında eşit olarak paylaştırılacak 12 milyon İsveç kronundan (yaklaşık 1,2 milyon dolar) oluşuyor.
Gözler diğer Nobel ödüllerine çevrildi
Nobel Fizik Ödülü salı günü açıklanacak. Görünmezlik pelerini konseptine öncülük eden İngiliz Sir John Pendry ve ABD'li David Smith olası kazananlar arasında gösteriliyor. Çarşamba günü kimya, perşembe günü ise edebiyat ödülü duyurulacak.
İsveç Akademisinin bu yıl edebiyat ödülünü Orta veya Latin Amerikalı bir kadın yazara verebileceği konuşuluyor. Adaylar arasında Jamaika Kincaid, Çinli Can Xue ve Meksikalı Cristina Rivera Garza gibi isimler yer alıyor.
Nobel sezonunun en çok merak edilen ödülü olan Barış Ödülü ise cuma günü Oslo'da sahibini bulacak. Geçtiğimiz yıl ödülü kazanan Venezuelalı muhalif lider Maria Corina Machado'nun madalyasını ABD Başkanı Donald Trump'a vermesi tartışma yaratmıştı.
Bu yıl barış ödülü adayları arasında Ukraynalı çocuk hakları aktivisti Mykola Kuleba, Sudan Acil Müdahale Odaları ve Gazetecileri Koruma Komitesi bulunuyor. Nobel sezonu 12 Ekim'de açıklanacak ekonomi ödülüyle sona erecek.