Yıllardır ABD ve Avrupa’daki havayolu şirketleri, Orta Doğu taşıyıcılarının Dubai ve Doha’daki merkezlerinden giderek daha fazla yolcuyu, en yeni uçaklarla ve rekabetçi fiyatlarla aktarmasına hayretle bakıyordu. Emirates, Qatar Airways ve Etihad Airways, Avrupa, Afrika ve Asya arasında mükemmel bir konumu kullanarak Körfez’de güçlü bir alternatif sunuyordu. Bu dinamik, İran savaşı patlak verdiğinde neredeyse bir gecede değişti; hava sahaları kapandı, uçaklar yere indirildi ve bölgesel havayolları kaosa sürüklendi.
Batılı şirketler bunu fırsat olarak gördü
Orta Doğulu şirketlerin uzun mesafeli uçuşları genel olarak azaltırken, Batılı havayolları boşluğu doldurmak için harekete geçiyor. Yöneticiler bu durumu kaybettikleri zemini geri kazanma fırsatı gördü. Alternatif rotalar ekleyerek iş hacmini kendilerine çekmeye çalışıyorlar. Deutsche Lufthansa, British Airways ve Air France-KLM, yeni uçuş arayan yolcuları çekmek için geçen ay Hindistan, Tayland ve Singapur gibi ülkelere uçaklarını hızla yeniden yönlendirdi. Ancak pazar payındaki artışlar şu ana kadar sınırlı ve kalıcı bir ivme oluşturmak kolay değil. Bloomberg, Flightradar24 verilerini kullanarak savaş öncesi ve sonrası bir aylık dönemde 21 büyük havayolunun geniş gövdeli uçuşlarını analiz etti.
Sorunlardan biri, bunun küresel hava taşımacılığı için kısa vadeli bir dalgalanma mı yoksa daha önce güvenli kabul edilen bölgelerin savaşın uzun gölgesiyle sonucu daha kalıcı bir değişim mi olacağı. Rakiplerinin önüne geçmeye çalışan Avrupalı taşıyıcılar için bir diğer zorluk da savaşın enerji piyasalarını bozmasıyla yükselen yakıt fiyatları. Bu durum, ya bilet fiyatlarının artırılması ya da yeni müşterileri çekmek için bu maliyetlerin üstlenilmesi anlamına geliyor. Üstelik savaşın ne kadar süreceğine dair net bir fikir de yok.
Danışmanlık firması ICF’de havacılık analisti olan Rob Walker, “Orta Doğu havayolları küresel merkez olma hedeflerinden vazgeçmiş değil. Avrupalılar ise güneş parladığı sürece fırsattan yararlanmaya çalışmak zorunda” dedi. Şu ana kadar uçuş kapasitesindeki en büyük artış ABD’de görüldü ancak bu kısmen Orta Doğu’daki aksaklıklardan önce planlanmıştı. United Airlines ve Delta Air Lines gibi büyük taşıyıcılar Flightradar24 verilerine göre uzun menzilli geniş gövdeli uçuşlarını sırasıyla yüzde 11 ve yüzde 12 artırdı. Avrupa’daki mevcut destinasyonlara ek uçuşlar koymanın yanı sıra, varlıklı Amerikalı turistlere hitap eden yeni rotalar da eklediler.
En büyük kaybı Qatar Airways yaşadı
ABD havayolları jet yakıtı fiyatlarındaki artışlara karşı daha savunmasız, çünkü bu maliyetlere karşı korunma yöntemi kullanmıyorlar. Ancak geçen ay, yolcuların fiyatlar artmadan rezervasyon yapmaya yönelmesiyle talepte bir artış yaşadılar. Walker’a göre Orta Doğu’daki aksaklıklar bağlamında ABD’den Asya’ya direkt uçuşlar ile ABD havayollarının Avrupalı taşıyıcılarla ortak uçuş yaptığı transatlantik hatlar avantaj sağlayacak.
Savaş ne kadar uzun sürerse, Orta Doğu merkezli havayolları için durum o kadar kötü olacak. ABD Başkanı Donald Trump geçen hafta savaşın süresine dair belirsiz konuşurken İran’a karşı daha agresif adımlar atma sözü verdi. Bloomberg’in analizine göre, coğrafi avantajı sayesinde Türk Hava Yolları da savaşın başlamasından sonraki ayda pazar payını artırdı, en büyük kaybı ise Qatar Airways yaşadı.
Kriz planları
Lufthansa kısa vadeli talepte artış gördü ancak bu yeni rota değişikliklerini daha kalıcı hale getirmek istiyor. Mali İşler Direktörü Till Streichert, kapasitenin Asya’ya daha kalıcı şekilde kaydırılması için “kesinlikle” potansiyel olduğunu söyledi. Bu tür hamleler her zaman kolay değil, özellikle uçak uyumsuzluğu söz konusuysa. Avrupa-Körfez hattında kullanılan tek koridorlu bir uçak, Asya’ya daha uzun bir uçuş için uygun olmayabilir ve yeni, yakıt tasarruflu geniş gövdeli uçaklar için yıllarca süren bekleme listeleri var. Ayrıca yeni rotalar açmak iniş slotları, programlar ve personel gibi unsurları içeren aylar süren hazırlık gerektiriyor. Bu arada jet yakıtı kıtlığına dair endişeler, Lufthansa yönetimini kriz planları hazırlamaya itti.
Savaşın başlamasından bu yana Lufthansa hisseleri yüzde 17 düştü. British Airways’in ana şirketi IAG aynı dönemde yüzde 13 gerilerken, Air France-KLM yüzde 27 değer kaybetti. Morgan Stanley ve UBS, yakıt maliyetlerini gerekçe göstererek birçok Avrupalı havayolunun hedef fiyatlarını düşürdü.
Fiyat savaşı
Savaşın ne zaman sona ereceği belirsizliğini korurken, kesin olan bir şey var: Orta Doğulu havayolları pazar paylarını geri kazanmak için agresif şekilde geri dönecek ve fiyatlar rekabetin merkezine oturacak. Analitik firması Cirium’da kıdemli danışman Richard Evans, “Körfez havayollarının, merkezleri üzerinden trafiği yeniden inşa etmek için son derece cazip fiyatlar sunmasını beklerim. Bu nedenle Avrupalı havayolları, yüksek talep ve yüksek fiyatlardan yararlanmak için yalnızca kısa bir fırsat penceresine sahip olabilir” dedi.
Orta Doğu merkez modeli, Emirates ve Etihad’ın son yıllarda büyük büyüme yakalamasını sağladı. Emirates, 2025’te 55,6 milyon yolcu taşıdı; bu rakam 20 yıl öncesine göre dört kat fazla. Bu durum Dubai’yi dünyanın en yoğun uluslararası havalimanı haline getirdi ancak rakipler havayollarının büyümesinin yıllarca adil olmayan sübvansiyonlarla desteklendiğini savunuyor.
Asyalı havayolları da uzun menzilli uçuşlarını artırdı. Singapore Airlines Londra ve Melbourne hatlarına yeni seferler eklerken, Hong Kong merkezli Cathay Pacific Paris, Zürih ve Londra uçuşlarını artırdı. Air India daha fazla sefer başlattığını açıklarken, Avustralya’nın Qantas Airways’i de Avrupa hatlarında kapasiteyi artırmaya çalışıyor.
Asya ile Avrupa arasındaki uçuşlar, Batılı havayollarının 2022’de Ukrayna’nın işgali sonrası Rus hava sahasından kaçınmak zorunda kalması nedeniyle zaten zorluydu. İran savaşı bu durumu daha da kötüleştirdi. İran ve Irak hava sahalarının kapalı olması nedeniyle uçaklar Gürcistan, Azerbaycan ve Orta Asya üzerinden dar koridorlardan yönlendiriliyor.
Bloomberg Intelligence analisti Conroy Gaynor, “Avrupalı havayolları için Asya’ya uçuşlarda temel sorun hava sahası erişimi ve Rusya üzerinden uçabilen, daha rekabetçi Asyalı havayollarıyla rekabet etmek. Daha fazla kapasitenin Atlantik hattına kayacağını düşünüyoruz ancak bu artışı karşılayacak yeterli talep olup olmadığı konusunda endişelerimiz var” diyor.