Palantir'in kurucu ortağı Joe Lonsdale, biyomedikal testler için devasa bir maymun yetiştirme operasyonu kurmayı planlayan bir girişimi destekliyor. Milyarder Lonsdale’in girişim sermayesi şirketi 8VC, hayvan testi sektöründe kurulan yeni bir şirkete yatırım yaptı. Bu şirketin kurucusu, daha önce ABD'de Hayvan Refahı Yasası'nı ihlal ettiği için tarihin en büyük para cezasına çarptırılan bir şirketin eski operasyonlardan sorumlu yöneticisiydi.
Hayvan testleri alanında deneyimli Jim Harkness tarafından 2023 yılında kurulan Safer Human Medicine (SHM), tıbbi araştırmalarda kullanılmak üzere yaklaşık 30 bin maymun yetiştirmeyi hedefliyor. Konuya aşina olan kaynaklara göre şirket bugüne kadar 28 milyon dolar fon topladı. Lonsdale’in 8VC şirketi 2023 yılında bu girişime 20 milyon dolar yatırım yaptı.
8VC, web sitesindeki portföy şirketleri arasında SHM'yi listelemiyor. Ancak Lonsdale, mayıs ayında katıldığı bir podcast yayınında şirkete yatırım yaptığını açıkladı. Lonsdale SHM'nin çalışmaları hakkında konuşurken, "Kardeşinizi mi yoksa maymunu mu kurtarmayı tercih ederdiniz? Bu kötü değil, insan yanlısı bir durum." ifadesini kullandı. 8VC geçtiğimiz perşembe günü X(Twitter) hesabından şirket hakkında ilk kez paylaşım yaptı. Lonsdale bu paylaşıma bir maymun ve ABD bayrağı emojisiyle yanıt verdi.
Rekor cezalı eski yöneticinin yeni girişimi
SHM kurucusu Harkness, daha önce araştırma hayvanı tedarikçisi Envigo'da üç yıl boyunca operasyonlardan sorumlu yönetici (COO) olarak çalıştı. Şirketin Virginia'daki köpek yetiştirme tesisini kapatmayı kabul etmesinden kısa bir süre sonra, Ekim 2022'de görevinden ayrıldı. Şirkete dava açan Adalet Bakanlığı, bu tesiste yetersiz veteriner bakımı, sağlıksız koşullar, yetersiz beslenme ve yüksek oranda köpek yavrusu ölümü tespit etmişti. Kurum, daha sonra sahiplendirilen 4 binden fazla köpeğe el koydu.
İki yıl sonra Envigo'nun ana şirketi Inotiv, suçunu kabul ettiğini ve 35 milyon dolarlık rekor bir para cezası ödediğini açıkladı. Şirket, Eylül 2022 itibarıyla Virginia'daki köpek tesisindeki faaliyetlerini durdurduğunu belirtti. Hiçbir zaman suçlanmayan Harkness yorum yapmaktan kaçındı. Lonsdale ise Harkness’ın geçmişiyle ilgili yorum taleplerine yanıt vermedi.
Harkness, Envigo'dan ayrıldıktan sonra bir primat araştırma şirketi fikrini sunmaya başladı. Florida sınırı yakınlarında 15 bin nüfuslu bir kasaba olan Bainbridge'de karar kılmadan önce bir düzineden fazla yeri inceledi. Aralık 2023'te yerel yetkililer, 300 milyon dolara kadar tahvil, yaklaşık 200 dönüm arazi ve 10 yıl emlak vergisi muafiyetinden oluşan cömert bir paketi onayladı.
Buna karşılık SHM, yerel ekonomiye 270 milyon dolar yatırım ve yaklaşık 263 istihdam sözü verdi. Bainbridge sakinlerine gönderilen 2024 tarihli bir mektupta tesisin detayları yer aldı. Belgede maymunlar için oyuncaklar, bir ağaç ve büyük pencereler içeren kapalı bir oyun odasının çizimi paylaşıldı.
Ancak yerel halkın Hayvanlara Etik Muamele İçin Mücadele Edenler (PETA) örgütünün yardımıyla tesise karşı örgütlenmesiyle anlaşma kısa sürede bozuldu. Şubat 2024'te ilçe kalkınma yetkilileri anlaşmadan çekilme kararı aldı. SHM, bağlayıcı bir sözleşmenin ihlal edildiği iddiasıyla yerel makamlara dava açtı.
Maymunlar biyoteknolojinin nadir toprak elementleri
Dava halen devam ediyor ve Bainbridge tesisi şu an faaliyette değil. SHM, devam eden dava veya Bainbridge tesisindeki ilerleme hakkında yorum yapmayı reddetti. Bu arada şirket başka lokasyonlara yöneldi. 2025'in başlarında SHM, henüz inşa edilmemiş Bainbridge sahasını destekleme kararı aldı. Bu kapsamda maymunlar için karantina operasyonlarını hızlandırmak amacıyla Florida, LaBelle'de mevcut bir tesisi satın aldığını duyurdu. Şirket, şu an faaliyette olan ve müşterilerini sıraya koyan Florida tesisine milyonlarca dolar harcadı.
Milyarder Lonsdale, "Amerika'nın, çocuklarımız için tedavileri hızla ilerletmeye yardımcı olacak güvenilir bir yerli araştırma primatı tedarikine ihtiyacı var. Mümkün olan her yerde etkili alternatifleri takip etmeliyiz. Ancak yalnızca hayvanlara insanca muamelenin yasalarla güvence altına alındığı yerel topraklarda gerçekten mümkün olan titiz etik standartlarında ısrar etmeliyiz." dedi.
Serveti 3,8 milyar dolar olan Lonsdale, 2015'te 8VC'yi kurmadan önce Peter Thiel ve Alex Karp ile birlikte savunma devi Palantir'i kurmuştu. Yönetimi altında 13 milyar dolar varlık bulunan 8VC, yatırımları arasında Anduril, Cognition ve Quince'i sayıyor. Lonsdale, 2018 yılında konut, sağlık ve diğer alanlarda girişimci dostu politikaları savunan muhafazakar bir düşünce kuruluşu olan Cicero Enstitüsü'nü kurdu.
Yıllarca tüm ilaçlar için hayvan araştırmaları yasalarca zorunlu kılındı. Amerika Birleşik Devletleri Gıda ve İlaç Dairesi (FDA) 2023 yılında bu zorunluluğu geri çekti. Böylece ilaç şirketlerinin hayvanlar yerine bilgisayar modellemesi ve "çip üzerinde organlar" gibi teknolojiler kullanmasına izin verildi.
Hayvan hakları savunucuları sevinirken, yeni girişimler yeni fikirler ortaya attı. Ancak şimdilik ilaç şirketleri, özellikle karmaşık ilaçlar için araştırmalarının çoğunda hala hayvan kolonilerine güveniyor. Texas A&M Üniversitesi Tıp Bilimleri Profesörü Kenneth Ramos, "İnsan durumuna en çok benzeyen entegre bir fizyolojik sistemde değerlendirmeler yapabilmeniz gerekir. Güvenlik ve etkinlik değerlendirmelerinde kolaya kaçmak toplum için hiçbir zaman iyi bir şey olmayacaktır." değerlendirmesini yaptı.
DNA'larının yüzde 90'ından fazlasını insanlarla paylaşan ve kemirgenlerden daha uzun yaşayan maymunların, tıbbi testlerde kritik öneme sahip olduğu kanıtlandı. Hayvanlar, COVID-19 aşısının geliştirilmesinin yanı sıra gelişmiş gen terapileri ve metabolik bozukluklar üzerindeki araştırmalarda da kullanıldı. Ancak ciddi bir arz sıkıntısı yaşanıyor.
Çin, ABD'de biyomedikal araştırmalar için kullanılan maymunların yüzde 60'ının kaynağıydı. Ülke, 2020'deki pandemi sırasında insan dışı primatlara ihracat yasağı getirdi. Küresel çapta laboratuvarlar Kamboçya'ya yöneldi. Artan talep fiyatları sadece birkaç yıl önceki yaklaşık 3 bin dolar seviyesinden hayvan başına 20 bin dolar seviyesine kadar çıkardı.
Ardından 2022'de, Adalet Bakanlığının Kamboçya merkezli yasadışı bir maymun kaçakçılığı çetesine hazırladığı iddianame bu kaynağı da tıkadı. Hastalık Kontrol ve Önleme Merkezleri verilerine göre, geçen yıl ABD'ye ithal edilen uzun kuyruklu makakların yaklaşık yüzde 80'i Mauritius ve Vietnam'dan geldi. Çin'in primat ihracatı yasağı ise hala yürürlükte bulunuyor.
Liderlik hayat kurtarabilecek araştırmaları desteklemektir
SHM kurucusu Harkness, "Primatları biyoteknolojinin nadir toprak elementleri olarak adlandırıyoruz çünkü gerçekten kısıtlı hale geldi ve ABD'li araştırmacıların işlerini yapmaları için büyük zorluklar yaratıyor." dedi. Nadir toprak elementleri arzını kontrol eden Çin'in bu durumunun ABD'de ulusal güvenlik meselesi haline geldiğine değinen Harkness, "Odak noktamız yalnızca primat yetiştiriciliği ve tedarik zinciridir. Şu anda ilaç geliştirmedeki en kritik bileşenin bu olduğunu düşünüyoruz." ifadesini kullandı.
Lonsdale, hayvan testi veya klonlamayı içeren tartışmalı girişimleri destekleyen tek milyarder değil. Elon Musk, araştırmalarında primat kullanımı nedeniyle incelemeye alınan beyin bilgisayar arayüzü girişimi Neuralink'i kurdu. Neuralink konu hakkındaki yorum taleplerine yanıt vermedi.
Geçtiğimiz hafta Colossal Biosciences milyarderi Ben Lamm, ABD ordusu için yeni nesil genetiği değiştirilmiş savaş köpekleri yetiştirmek amacıyla bir projeyi duyurdu. Lamm, Palmer Luckey'nin Anduril şirketiyle Warhound adlı yeni bir oluşuma imza attı. PETA ise bu fikri şiddetle eleştirdi. Sözcü Colleen O'Brien yaptığı açıklamada, bunu diğer ajansların köpek kullanımını aşamalı olarak kaldırıp robotlara yöneldiği bir dönemde şaşırtıcı derecede eski moda bir fikir olarak nitelendirdi.
Başkalarının ne düşündüğüne aldırış etmeyen Lonsdale, "Liderlik, kulağa tartışmalı gelse bile hayat kurtarabilecek araştırmaları destekleme cesaretine sahip olmak demektir." değerlendirmesini yaptı.