1950 yılı.
Türkiye’nin dış ticaret rakamları mütevazı ama çok şey anlatıyordu: ihracat yaklaşık 263 milyon dolar, ithalat ise 295–300 milyon dolar civarında.
Aradan 76 yıl geçti. Bugün ihracatımız 273 milyar doları aştı, aylık dış ticaret hacmi 60 milyar dolar seviyesine ulaştı. Ölçek büyüdü, rakamlar katlandı, pazarlar çeşitlendi.
Ama sorun değişmedi.
Hâlâ tükettiğimizden fazlasını üretemiyoruz. Hâlâ ihracat yapmak için ithalat yapmak zorundayız. Hâlâ yüksek teknoloji ihracatındaki payımız düşük. Ve hâlâ aynı döngünün içindeyiz: ucuz dövizle rekabet, ardından artan açık, sonra kaçınılmaz bir düzeltme ve yeniden borçlanma. Bu bir tercih değilse, bir kader mi?
Zihniyetin sürekliliği
Turgut Özal döneminde Amerika’da katıldığım bir konferansta şunu dinlemiştim: “Biz buraya Amerikan vergi mükelleflerinin dolarlarını borç almak için gelmedik. Biz sizinle ticaret yapmak istiyoruz.” Bu yaklaşım daha sonra kısa ve çarpıcı bir slogana dönüştü: “Trade, not aid.” Yani yardım değil, ticaret.
Aradan geçen yıllar içinde söylem değişmedi ama pratikte farklı bir yola savrulduk. Bugün hâlâ dış finansmanla ayakta kalmaya çalışan, büyümesini dış kaynakla destekleyen bir ekonomi görüntüsü veriyoruz.
İş dünyasının duayen isimlerinden Ali Nail Kubalı’nın yıllar önce sorduğu soru bu yüzden hâlâ güncel: “Neden döviz açıklarımızı kalıcı çözümlerle değil, geçici araçlarla kapatıyoruz?” Bu soru aslında sadece ekonomik değil, zihinsel bir tercih meselesine işaret ediyor.
Rekorların gölgesindeki gerçek
2025 sonunda ihracat 273 milyar doları aştı. Bu, küçümsenmeyecek bir başarı. Ancak aynı dönemde ithalat 365 milyar dolara, dış ticaret açığı ise 90 milyar doların üzerine çıktı. Yani ihracat artıyor ama ithalat daha hızlı artıyor.
Bu tablo bize basit ama rahatsız edici bir gerçeği hatırlatıyor: Türkiye ihracat yaparak güçlenen bir ekonomi değil, ithalata bağımlı büyüyen bir ekonomi. Üretim çarkı dönüyor ama yakıtı büyük ölçüde dışarıdan geliyor. Enerji dışarıdan, ara malı dışarıdan, teknoloji dışarıdan, hatta çoğu zaman finansman da dışarıdan.
Üstelik ihracattaki artışın önemli bir kısmı yapısal bir dönüşümden değil, kur etkisi, küresel fiyat artışları ve baz etkisinden kaynaklanıyor. Daha çok üretip daha fazla değer mi yaratıyoruz, yoksa aynı ürünü daha pahalıya mı satıyoruz?
Bu soruya net bir “üretim ve verimlilik arttı” cevabı veremiyorsak, ortada gerçek bir sıçrama yok demektir.
Daha da çarpıcı olan, ihracatın niteliği. Yüksek teknoloji ürünlerinin toplam ihracattaki payı hâlâ yüzde 3–4 bandında. Bu, küresel rekabette kalıcı üstünlük sağlamak için yeterli değil. Orta teknolojiye sıkışmış bir üretim yapısıyla, maliyet avantajı ortadan kalktığında rekabet gücü de hızla eriyor.
Aynı döngü, farklı ölçek
Bu açmaz yeni değil. 1950’lerde de vardı, bugün de var. Sadece kullanılan araçlar değişti. O zamanlar sınırlı dış kaynaklarla yönetilen açıklar, bugün varlık barışları, sıcak para girişleri ve kısa vadeli sermaye hareketleriyle kapatılmaya çalışılıyor. Hepsi geçici nefes aldırıyor ama kalıcı çözüm üretmiyor.
Bir zamanlar yabancı malların sergilendiği ve bununla övünülen İzmir Enternasyonal Fuarı bu zihniyetin sembolik bir örneğiydi. Yerli üretici güçlenmeye başlayınca ise bu kez onu küçümseyen bir dile geçtik. Sorun yalnızca ekonomik değil; üretime, değere ve rekabete bakışımızla ilgili daha derin bir mesele.
Bu döngünün merkezinde ise güven sorunu var. Kuralların öngörülebilir olmadığı, hukukun yeterince güven vermediği ve politikaların sık değiştiği bir ortamda sermaye gelir ama kalmaz. Kalıcı yatırım, uzun vadeli planlama ve yüksek katma değerli üretim için önce güven gerekir.
Çıkış yolu: Değer üreten ekonomi
Dünya bize farklı bir modelin mümkün olduğunu gösteriyor. Almanya, Güney Kore ve Japonya gibi ülkeler kurla değil verimlilikle rekabet ediyor. Düşük maliyetle değil, yüksek kaliteyle öne çıkıyorlar. İthal bağımlılığını azaltırken aynı zamanda kendi teknolojilerini, markalarını ve küresel ağlarını kuruyorlar.
Türkiye’nin de önünde net bir yol var. Bu yol, ucuzluk üzerinden rekabet etmekten vazgeçip verimlilik ve teknoloji odaklı bir üretim modeline geçmekten geçiyor. İthal girdiye bağımlılığı azaltan, yerli üretimi güçlendiren, uzun vadeli sanayi politikasıyla desteklenen bir dönüşüm kaçınılmaz.
Bununla birlikte hukukun üstünlüğü, kurumsal öngörülebilirlik ve yatırımcı güveni yeniden tesis edilmeden bu dönüşümün kalıcı olması mümkün değil.
Bugünkü ihracat rakamları bir başarıdır. Ama aynı zamanda güçlü bir uyarıdır. Bize şunu söylüyor: Bu modelle daha fazla gidilemez.
Gerçek başarı, daha çok üretmekte değil; daha akıllı, daha verimli ve daha değerli üretmekte başlıyor.