Hürmüz Boğazı’ndaki deniz taşımacılığında yaşanan aksamalar, dünyanın öbür ucundaki bir başka kritik deniz yolundaki kırılganlıklar konusunda endişeleri artırdı. Endonezya ile Malezya arasında yer alan ve ticareti Singapur üzerinden yönlendiren dar bir su yolu olan Malakka Boğazı, küresel deniz ticaretinin beşte birinden fazlasını taşıyor. Uzun zamandır stratejik bir zafiyet olarak görülen, özellikle de enerji ithalatı için bu güzergaha büyük ölçüde bağımlı olan Çin açısından boğaz, İran’ın ABD ve İsrail’in askeri saldırılarına karşılık olarak Hürmüz’ü fiilen kapatmasının ardından daha fazla dikkat çekmeye başladı. Malakka Boğazı, serbest geçişi garanti eden uluslararası kurallara tabi olsa da üst düzey bir Endonezyalı yetkilinin geçiş ücretleri fikrini kısa süreliğine gündeme getirmesi endişeleri artırdı. Bölgedeki yetkililer daha sonra boğazın açık ve ücretsiz kalacağını yeniden teyit etti. Yine de bu olay, küresel ticaretin en yoğun kullanılan koridorlarından birinde yaşanabilecek aksamalara karşı ne kadar hassas olduğunu gösteriyor.
Malakka Boğazı neden önemli?
Malakka Boğazı, Hint Okyanusu’nu Güney Çin Denizi ve daha geniş Pasifik’e bağlayan dünyanın en önemli deniz yollarından biri. Endonezya’nın Sumatra Adası ile Malay Yarımadası arasında ve kuzeyinde Tayland, güney girişinde Singapur bulunan bu boğaz, Orta Doğu ile Doğu Asya arasındaki en kısa deniz yolunu sağlıyor. Bu verimlilik onu vazgeçilmez kılıyor. Malezya Denizcilik Dairesi’ne göre 2025 yılında boğazdan 102 bin 500’den fazla gemi geçti; bu sayı bir önceki yıl yaklaşık 94 bin 300’dü. Ham petrol, sıvılaştırılmış doğalgaz, kömür, palm yağı ve demir cevherinin yanı sıra imal edilmiş ürünler de dahil olmak üzere çok çeşitli yükler bu su yolundan taşınıyor. ABD Enerji Enformasyon İdaresi’ne göre 2025’in ilk yarısında boğazdan günde yaklaşık 23,2 milyon varil petrol taşındı. Bu petrol Çin, Japonya ve Güney Kore gibi büyük ekonomilere ulaştı. Bu miktar, aynı dönemde Hürmüz Boğazı’ndan geçen yaklaşık 20,9 milyon varili aşıyor.
Malakka Boğazı’nı kırılgan yapan ne?
Boğazın en dar noktası yalnızca 2,7 kilometre genişliğinde. Bu da taşıdığı yoğun trafik göz önüne alındığında kırılganlığını ortaya koyuyor. Bu durum özellikle en yoğun bölgelerde çarpışma ve karaya oturma riskini artırıyor. Yerel aksaklıklar bile trafiği yavaşlatabilir ve nakliye maliyetlerini yükseltebilir. Korsanlık ve silahlı soygun da endişe kaynağı. 2025 yılında Malakka ve Singapur boğazlarında toplam 108 olaya ulaşan bir artış görüldü.
Endonezya takımadaları üzerinden alternatif rotalar mevcut olsa da bunlar o kadar kullanışlı ya da kolay değil. Sunda Boğazı bazı yerlerde sığ ve aktif bir yanardağa yakın. Lombok ve Makassar boğazları üzerinden geçen rota ise zaman ve maliyeti ciddi ölçüde artırıyor. Suudi Arabistan’daki Ras Tanura limanından Japonya’ya yapılan bir sefer, Malakka Boğazı üzerinden geçişe kıyasla iki katından daha uzun mesafe gerektirir.
Malakka Boğazı’nı kim kontrol ediyor?
Endonezya, Malezya ve Singapur bu boğaza komşudur ve Birleşmiş Milletler Deniz Hukuku Sözleşmesi uyarınca kıyı şeridinden 22 kilometreye kadar uzanabilen karasuları üzerinde egemenlik hakkını kullanabiliyor. Bu üç kıyı devleti, 1971 yılında Malakka Boğazı’nın yönetimini koordine etmek için üçlü bir çerçeve oluşturdu.
Aynı zamanda Malakka Boğazı uluslararası bir boğaz olarak sınıflandırılıyor. Bu da gemi ve uçakların kesintisiz ve engellenmeden geçiş hakkına sahip olduğu anlamına geliyor. Uluslararası hukuka göre kıyı devletleri geçişi askıya alamaz veya yalnızca geçiş için gemilerden ücret talep edemez ancak belirli hizmetler için ücret alınmasına izin verilir. Üç ülke, Tayland ile birlikte güvenlik ve emniyet konularında yakın işbirliği içinde. Tek bir ülke boğazı doğrudan kontrol etmese de coğrafi konumları onlara dünyanın en önemli ticaret yollarından biri üzerinde önemli bir etki sağlar.
Malakka Boğazı ile ilgili endişeler neden arttı?
Hürmüz Boğazı’ndaki tehditler, bu tür kırılgan alanların ne kadar hızlı jeopolitik gerilim noktalarına dönüşebileceğini ve küresel ekonomi üzerinde baskı oluşturabileceğini gösterdi. Endonezya Maliye Bakanı Purbaya Yudhi Sadewa, İran’ın Hürmüz’de benzer bir adım atmasının ardından boğazdan geçen gemilerden ücret alınması ihtimalini gündeme getirdi ancak kısa sürede geri adım attı. Endonezya Savunma Bakanlığı ayrıca ABD’nin Endonezya hava sahasında askeri uçaklara geçiş izni verilmesi yönündeki teklifini değerlendiriyor. Bu konu ülke içinde, özellikle egemenlik kaygıları nedeniyle, ciddi tartışmalara yol açtı. Singapur hızlı bir şekilde tepki vererek boğazın uluslararası deniz trafiğine açık ve serbest kalması gerektiğini vurguladı. Malezya da engelsiz geçişin önemini dile getirerek kıyı devletlerinin trafiğin akışını sürdürme konusundaki ortak çıkarını yansıttı.
Hürmüz krizi ayrıca Malakka Boğazı’nın kuzeydoğusunda yer alan Tayland’ı, güney yarımadası boyunca kara köprüsü oluşturma hedefini yeniden gündeme getirmeye teşvik etti. Bu proje boğazı bypass ederek geçiş sürelerini kısaltmayı amaçlıyor ancak lojistik ve finansal açıdan oldukça zorlu görülüyor.
Malakka Boğazı Çin için neden bu kadar önemli?
Çin, Malakka Boğazı’ndaki risklere en açık ülkelerden biri. Dünyanın en büyük petrol ithalatçısı olan Çin’in arzının büyük bölümü deniz yoluyla taşınıyor ve bu boğazdna geçiyor. Bu kırılganlık, Orta Asya ve Rusya’dan gelen boru hatları ile Myanmar üzerinden geçen alternatif koridorlara yapılan yatırımlar dahil olmak üzere arz yollarını çeşitlendirme çabalarını artırdı. Buna rağmen deniz yolları Çin ekonomisi için merkezi önemini korumakta ve ülkeyi Malakka koridorundaki istikrarsızlığa karşı oldukça hassas durumda bırakıyor.