İran Dışişleri Bakanı Abbas Irakçi’nin cuma günü X’te Hürmüz Boğazı’nın “tamamen açık” olduğunu duyurmasının ardından, Basra Körfezi’nde mahsur kalan bir tanker hemen demir aldı ve dar su yoluna doğru ilerlemeye başladı. Gemi sahibi, hassas bilgileri paylaşabilmek için isminin gizli kalması şartıyla Bloomberg’e yaptığı açıklamada, geminin Hint gemilerini çıkarmaya yönelik bir anlaşma kapsamında geçiş izni aldığını düşündüğünü söyledi. Gemi, bir WhatsApp grubu ve e-posta üzerinden Hintli yetkililerle iletişim halindeydi. İran’a yaklaşırken boğazın kapalı olduğunu belirten kayıtlı bir mesaj aldı ancak Hintli bağlantıları geçişin açık olduğunu söyledi. Ardından İran kıyısına yaklaşık yedi kilometre mesafeye geldiğinde İran donanması tarafından çağrıldı ve geri dönmesi söylendi.
En az 135 milyon varil petrol mahsur
Irakçi’nin açıklaması ve ABD Başkanı Donald Trump’ın bu hayati deniz geçidinin açık olduğunu duyurması, gemi sahipleri, acenteler ve güvenlik danışmanlarına göre operatörlerin boğazın gerçekten açık olup olmadığını test ettiği kaotik 24 saati başlattı. Cumartesi günü az sayıda gemi geçiş yapabilse de çoğu geri dönerek girişimlerinden vazgeçti. Pazar günü ise geçişler tamamen durdu ve ABD Donanması, İran bayraklı bir yük gemisine ateş açarak el koydu. Bloomberg’in derlediği gemi takip verilerine göre Basra Körfezi’nde mahsur kalan tankerlerde en az 135 milyon varil ham petrol ve rafine ürün bulunuyor.
Son iki gün, gemilerin art arda gelen çelişkili mesajları yorumlamaya çalışması nedeniyle Basra Körfezi’nde büyük bir kafa karışıklığıyla geçti. İran medyası, ordunun “düşman” ülkelerle bağlantılı gemilerin geçişine izin vermeyeceğini bildirdi. Tahran, boğazı açık tutma şartları arasında ABD’nin kendi deniz taşımacılığına uyguladığı ablukanın kaldırılmasını sayarken, ABD bunun devam edeceğini açıkladı. ABD yetkililerinin bu hafta müzakerelere başlamayı planlarken İran tarafı, “Üretken müzakereler için netf bir perspektif” görmediğini söyledi.
“Beklenen bir durum değildi”
Mesajları alan bir gemi sahibine göre Hintli yetkililer WhatsApp üzerinden “Bu beklenen bir durum değildi. Konuyu en üst düzey yetkililere ilettik. Eğer durmanız istenirse lütfen durun ve uyun” dedi. Cumartesi günü öğle saatlerinde, İran ve Hindistanlı yetkililerden geçişin güvenli olacağına dair işaretler alan bazı gemiler yeniden geçiş yapmayı denedi.
Bunlar arasında bir Hint tankeri de vardı. İran kıyısı açıklarındaki Larak Adası’na yaklaşırken, duruma hakim iki kişiye göre silah ve roketatar taşıyan adamların bulunduğu küçük tekneler tarafından yaklaşıldı. Bu teknelerden ateş açıldı. Bölgede gemileri bulunan iki kişiye göre, gemilerden birinin kaptanı İran donanmasına şöyle seslendi: “Listede ikinci sıradayım! Bana geçiş izni verdiniz. Şimdi ateş ediyorsunuz, geri dönmeme izin verin.” Tanker ani bir dönüş yaptı ve İran karasularından uzaklaştı.
Cumartesi öğleden sonra Hindistan Dışişleri Bakanlığı sözcüsü, X üzerinden yaptığı açıklamada, deniz taşımacılığına yönelik tehditler nedeniyle İran büyükelçisinin çağrıldığını duyurdu. Açılan ateş, boğazda yeni bir karmaşa dalgası başlattı. Gemi verilerine göre dört konteyner gemisi saldırı sonrası geri döndü.
Cuma gecesi geçiş yapmaya çalışan geminin mürettebatı o sırada yeniden boğaza dönüyordu ancak silah seslerini ve saldırı haberlerini radyodan duyunca yolculuklarını bir kez daha yarıda bıraktılar. Kısa süre sonra, birkaç gemi sahibine göre İranlı yetkililer, Hürmüz Boğazı’nın yeniden kapatıldığını duyuran bir yayın yaptı. İslam Devrim Muhafızları Ordusu Donanması cumartesi öğleden sonra yaptığı açıklamada, gemilerin Basra Körfezi ve Umman Denizi’ndeki demirleme noktalarından ayrılmaması gerektiğini, boğaza yaklaşmanın “düşmanla işbirliği” olarak değerlendirileceğini ve ihlal eden gemilerin hedef alınacağını bildirdi.
Tarafların talepleri
İran ve ABD, bölgedeki çatışmaları sona erdirmeye yönelik bir anlaşma için müzakere ettiklerini söylese de tarafların açıklamaları hala oldukça farklı. ABD, İran’ın zenginleştirilmiş uranyum stoklarından vazgeçmesini isterken, İran bunu yapmaya yanaşmadığını söylüyor. Tahran ayrıca boğazı açmasının Lübnan’da ateşkes sağlanmasına bağlı olduğunu belirtti. Cumartesi günü İsrail, güney Lübnan’da “terör hücresi” olarak nitelendirdiği bir hedefi vurdu.
Durumu bilen kişilere göre İran’ın boğazı açık ilan ettikten 24 saat bile geçmeden yeniden kapatması, zaten boğazın baştan beri erişilebilir olduğuna şüpheyle yaklaşan büyük Arap petrol ve gaz üreticilerini şaşırtmadı. Aynı kaynaklar üreticilerin, üretimi artırmadan önce Körfez’de mahsur kalan 200’den fazla yüklü geminin boğazdan geçip pazara ulaşmasını görmek istediklerini söyledi. Ayrıca dolu depolama tanklarını boşaltmak ve yeni hacimler için yer açmak amacıyla başka gemilerin de bölgeye gelmesi gerekiyor.
BAE’nin en büyük üreticisi Adnoc’un da bunu değerlendirdiği belirtiliyor. Cuma günü, Irakçi’nin açıklamasının hemen ardından Adnoc’a ait iki LNG tankeri boş şekilde Hürmüz’e yaklaşarak BAE kıyılarını takip etti. Ancak şirket, gemilerin ve mürettebatın güvenliği konusunda endişe ederek ve Körfez’e girdikten sonra orada mahsur kalabileceklerinden çekinerek yolculuk riskini almamaya karar verdi ve gemiler Khor Fakkan Limanı açıklarında durdu.